Hozir men gapirayotgan til,
baxtgami yoki aksincha, vaqt sayin
asosiy dunyo tiliga aylanmoqda.
Keling buni tan olamiz:
butun internet bu tilda,
bu tilda moliyachilar gaplashishadi,
aviadispetcherlar,
unda mashhur qo'shiqlar kuylashadi,
diplomatlar muloqot qiladi...
Ingliz tili hamma joyda.
Hozirda ko'plab insonlar shimoliy xitoychada gapirishadi.
Lekin shunda ham xitoyliklar ingliz tilini
ingliz tilida gapiruvchilar xitoychani o'rgangandan-da ko'proq o'rganishadi.
Bilishimcha,
hozir Xitoyda ta'lim faqat ingliz tilida olib boriladigan
o'nlab universitetlar bor.
Ingliz tili dunyoni egallamoqda.
Qo'shimcha qilib aytganda,
tahmin qilinishicha, asr so'ngigacha
hozirda mavjud deyarli barcha tillar —
ular hozirda 6 000 ta —
foydalanilmay qo'yiladi,
shulardan bir necha yuztasi qoladi.
So'ngida,
biz hozir tezkor nutq tarjimasini nafaqat amalga oshirsa bo'ladigan,
balki, yildan-yilga yaxshilanib borayotgan davrda yashayapmiz.
Men sizga sabablarni keltirib o'taman.
Biz yashayotgan paytda borgan sari
"biz nega boshqa tillarni o'rganishimiz kerak?
Agar ular qaysidir xalqniki bo'lsa, ingliz tilidan boshqasi bizga kerakmi?"
kabi savollar beriladigan vaqtga yaqinlashmoqdamiz.
Borgan sari hamma bir tilda gaplasha boshlayotgan bir vaqtda,
nega kuch sarflab boshqa tilni o'rganishimiz kerak?
O'ylashimcha, bunga sabab ko'p.
Lekin oldin bir narsaga e'tiborimizni qarataylik,
menimcha siz buni bilsangiz ham kerak,
lekin bu ma'lumotda ham bir hiyla bor:
bu har xil tillarning leksikoni va
grammatikasi insonning fikrlash shaklini va yo'nalishini
o'zgartira olishga qodirligi, va hattoki, o'ziga xos bir
astral holatidan chiqishga yordam bera olishi
haqidagi ma'lumot.
Bu quvonarli ma'lumot,
lekin unda bir muammo bor.
Bu ma'lumotni inkor etolmaymiz.
Masalan, fransuz va ispan tillarida
"stol" so'zi negadir jenskoy rodda:
"la table", "la mesa". Buni faqat qabul qilish kerak.
Aniqlanishicha,
agar bu tillarda gapiruvchilardan
ularning fikricha, stol gapira olganida, qanday ovozda
gapirishi mumkinligi borasidagi savolga ko'pchilikning
javoblariga ko'ra, fransuzlar va ispanlar aytadiki,
stol ayol ovozida, baland tonda
gapirgan bo'lar edi. Shu sabab,
agar siz fransuz yoki ispan bo'lsangiz, qaysidir ma'noda stol siz uchun —
stol siz uchun —qiz bola, ingliz bo'lganingizda esa aksincha bo'lar edi.
Kimga bu kabi ma'lumotlar yoqmaydi?
Shunday xulosa hosil bo'ladiki, agar siz
bu tillardan birida muloqot qilsangiz, siz dunyoni boshqacha ko'rasiz.
Lekin ehtiyot bo'lish kerak,
chunki, o'ylab ko'ring, agar kimdir bizni o'rganishni boshlasa,
ingliz tilida go'daklikdan gapiruvchilarni:
inglizlar dunyoni qanday ko'radi?
Keling, misol uchun ingliz tili ona tilisi bo'lgan insonni olsak.
Hozir siz Bononi ko'ryapsiz.
U inglizcha gapiradi.
Uning qandaydir o'z dunyoqarashi bor.
Ekranda Donald Tramp.
Unda ham o'ziga yarasha.
U ham inglizcha gapiradi.
(Kulgu)
Mana miss Kardashyan,
u ham shu tilda gapiradi.
Xo'sh, bu yerda uchta ingliz tilida muloqot qiluvchi inson.
Ular dunyoni qanday ko'radi? Bu ularni qanday farqlaydi?
Ingliz tilidagi qanday dunyoqarash ularni birlashtiradi?
Bu o'ziga xos muammoli g'oya.
Ko'pchilik shunday xulosaga kelmoqdaki, til fikrlarni shakllantiradi,
lekin bu nozik va tushunarsiz psixologik aspektlarda namoyon bo'ladi.
Bu chet tili sizga boshqacha dunyoqarash taqdim etadi degani emas.
Shunday ekan,
o'zi nega tillarni o'rganishimiz kerak?
Agar bu sizning fikrlashingizni o'zgartirmasa,
unda bunga qanday sabablar bor?
Ular bir nechta.
Birinchidan, siz qandaydir madaniyatni o'rganmoqchi,
o'zlashtirmoqchi bo'lsangiz, uning bir qismi bo'lishni istasangiz,
til bunda rol o'ynaydimi yo'qmi,
jamiyatni o'rganish uchun,
siz qaysidir bir darajada
o'sha tildan foydalanishingizga,
unda muloqot qilishingizga to'g'ri keladi.
Boshqa yo'li yo'q.
Qiziq bir misol bor.
Men hozir sal tushunarsiz gapiraman, lekin siz mazmunini tushunishingiz kerak.
Kanadalik rejissyor Deni Arkan tomonidan suratga olingan bitta film bor.
Ingliz tilida uning ismi "Dennis Arcand" deb yoziladi,
agar qidirishni xohlasangiz.
U "Monreallik Iso" deb nomlanadigan film suratga olgan.
Undagi ko'pchilik qahramonlar —
chaqqon, tez, kulgili, qizg'in, fransuzcha gapiruvchi, qiziqarli
franko-kanadaliklar edi.
Yakuniga oz qolganda, bitta sahna bor, unda ular
do'stini hamma inglizcha gapiradigan shifoxonaga oborishlari kerak bo'ladi.
U yerda ular shu tilde gapirishlari kerak bo'ladi.
Ular shunday qilishadi ham, lekin bu ularning ona tili emas.
Odatda ular unda gapirmaslikni ma'qul ko'rishadi.
Va ular sekin gapirishadi,
aksent bilan, oddiy so'zlar orqali.
Hamma yoqtiradigan qahramonlar endi birdan
o'zlarining oddiy, kulrang soyalariga aylanishadi.
Jamiyatga sho'ng'ish va
insonlarni bunday xira oyna orqali tushunishga harakat qilish —
ularni chindan tushuna olmaslikka olib keladi.
Agar bor-yo'g'i bir necha yuzta til qoladigan bo'lsa,
ularni o'rganish uchun birinchi sabab:
ularning har biri — alohida chipta,
u sizga biror bir tilda gapiruvchi jamiyatning bir qismi
bo'lishga yo'l ochadi, chunki u chinakam kod vazifasini bajaradi.
Bu birinchi sabab.
Ikkinchi sabab:
isbotlanganki, agar siz ikki xil tilda gapirsangiz,
demensiya kasalligiga chalinish ehtimoli sizda ancha kam,
va menimcha, siz bir vaqtning o'zida nechta vazifani uddalay olasiz.
Bu bolalikdan aniq bo'la boshlaydi,
va siz endi tushunasiz,
farzandlaringizni qachonda til o'rganishga yuborishingizni.
Bilingvizm sog'liq uchun foydali.
Uchinchi sabab:
chet tillari — judayam qiziq.
Bizga tushintirishlaridan ko'p marta qiziqarliroq.
Masalan, arab tilida "kataba" — "u yozdi",
"yaktubu" — "u yozayapti".
"Uktub" — "yozing", buyruq so'z.
Bu soz'larda qanday umumiylik bor?
Hammasida bir xil undoshlar,
va ular so'zning markazida, xuddi ustundek.
Ular joyida qoladi,
unlilar esa ular atrofida raqsga tushmoqda.
Kimga bu so'zlar orqali til o'rganish yoqmaydi?
Ivritda ham shunday,
Efiopiya davlat tili — amxarchada ham.
Bu juda qiziqarli.
Yana har tilda har xil so'z joylashuvi bor.
So'zlarni boshqa tartibda qo'yib gapirishni
o'rganish, bu xuddi chap tarafga harakatlanadigan mamlakatda mashina
haydashdek gap,
yoki ko'zga gamamelis ekstraktli suyuqlikni tomizgandan keyin paydo
bo'ladigan hissiyotga o'xshaydi.
Chet tili sizni shunday bir boshqacha tuyg'ularni his
qilishga majbur qila oladi.
Masalan,
"Shlyapa kiygan mushukning qaytishi" —
ko'pchiligimiz sevib o'qigan, va yana takror o'qiydigan kitob,
xuddi "Mobi Dik" kabi.
U yerda shunday so'zlar bor: "Bilasanmi, uni qayerdan topib oldim?
U nimagadir yuvinishga kirib ketdi. Vannada o'tirib pirog yerdi.
Xa. U qila oldi."
Agar siz buni xitoycha variantini o'qisangiz,
quyidagini eslab qoling:
"Uni qayerdan topganimni topa olasanmi?
U chala yeyilgan tortda yuvinayotgan edi.
Shubhasiz, tortni u ishtaha bilan yeyayotgandi!"
Bu menga yoqadi.
Tasavvur qiling, til o'rganish bilan yillab shug'ullana olasiz.
Siz qachondir kxmer tilini o'rganganmisiz?
Men ham yo'q. Lekin agar o'rganganimda edi,
men og'zimda 13 ta undosh harfni emas,
ingliz tilida bo'lganidek,
balki kambodjaliklar tilida jaranglaydigan
30 ta undosh harfni his qilgan bo'lardim,
xuddi arilarga o'xshab.
Mana sizga nima bera oladi chet tillari.
Undan tashqari,
hozirda chet tillarini o'rganish har qachongidan-da oson.
Oldinlari darslarga borish kerak bo'lardi,
u yerda qandaydir bir o'qituvchi o'tirardi,
zo'r o'qituvchi, — lekin u yerda
u ma'lum bir paytda bo'lardi va uning oldiga
aynan shu payt borish kerak bo'lardi.
Darslar esa unchalik tez bo'lavermasdi.
Siz darslarga qatnashishga majbur edingiz.
Agar bunday imkoniyat bo'lmasa, sizga plastinka asqotardi.
Men buning ustasi edim.
Plastinkalar, kassetalar, xattoki CD-disc deb ataluvchi
eskicha bir uskuna,
unda ma'lumotlar chegaralangan edi.
Ulardan tashqari, kitoblar bor edi — foydasiz kitoblar.
Hammasi shunday edi.
Bugun esa bir joyga o'rnashib olib,
masalan, mehmonxona polida,
burbon ichgan holda,
mustaqil ravishda xohlagan bir tilni o'rganish mumkin,
Rosetta Stone kabi ajoyib dasturlar yordamida.
Yana men Glossika deb nomlanadigan bitta kursni maslahat beraman.
Istalgan bir vaqtda,
xohlaganingizcha o'rganishingiz mumkin. Siz ertalablari chet
tillariga bog'liq bo'lgan nimadir bilan o'zingizni hursand
qilishingiz mumkin,
bu sizga qobiliyatingizni yanada oshirishga yordam beradi.
Men har kuni ertalab "Dilbert" komikslarini o'qiyman,
har xil tillarda.
20 yil oldin buning iloji yo'q edi.
Til o'rganish materiallarining
hammasi cho'ntagimizga sig'ishi,
ya'ni telefonimizga,
xattoki rivojlangan insonlar uchun ham fantastikadek ko'rinardi.
Shuning uchun ham men sizlarga
tillarni o'rganishingizni maslahat beraman, chunki buning uchun
hozirgidek imkoniyatlar hech qachon bo'lmagan.
Bu judayam qiziqarli.
Bu balki fikrlashingizni o'rgartirmas,
lekin bu sizni hayratlantirishi aniq.
Katta rahmat.
(Qarsaklar)