ئەو زمانەی کە ئێستا قسەی پێ دەکەم
بە خێرایی دەبێتە زمانێکی جیهانی،
بۆ باشتر بێت یان خراپتر.
با ڕاستی بڵێین،
ئەوە زمانی ئینتەرنێتە،
زمانی پارەیە،
وە زمانی کۆنتڕۆلکردنی ترافیکی ئاسمانە،
زمانی میوزیکی بەناوبانگە،
زمانی دیبلۆماسیە--
ئینگلیزی لە هەموو شوێنێکە.
لە ئێستادا، زمانی (ماندەرین)ی چینی قسەکەری زیاتری هەیە،
بەڵام خەڵکی چین زیاترفێری ئینگلیزی دەبن
وەک لە ئینگلیزەکان کە دەیانەوێت فێری چینی ببن.
لەم دواییەدا بیستم،
کە لە ئێستادا ٢٤ زانکۆ هەیە لە چین
کە هەموو شتێک بە ئینگلیزی دەخوێنن.
ئینگلیزی کۆنتڕۆڵی کردوین.
وە لەگەڵ ئەوەشدا،
وا پێشبینی دەکرێت کە لە کۆتایی ئەم سەدەیەدا
زۆربەی ئەو زمانانەی کە ئێستا هەن--
کە نزیکەی ٦٠٠٠ زمانن،
چیتر قسەیان پێناکرێت.
تەنها چەند سەد زمانێک دەمێننەوە.
لە هەموو ئەمانەش گرنگتر،
بە گشتی وەرگێڕانی قسەکردنی ڕاستەوخۆ
نەک تەنها ئەکرێت، بەڵکو هەموو ساڵێک پێشدەکەوێت.
هۆکاری گێڕانەوەی ئەم شتانە بۆ ئێوە
ئەوەیە کە ئەتوانم بڵێم دەگەینە خاڵێک
کە پرسیار بکەین،
ئایا بۆچی دەبێت فێری زمانی بیانی ببین،
ئەگەر ئینگلیزی بۆ خۆی زمانێکی بیانی بێت؟
بۆچی زەحمەت بکێشین بۆ فێربوونی زمانێکی تر
ئەگەر دنیا وای لێبێت کە هەموو کەسێک بتوانێت بە یەک زمان قسە بکات؟
پێم وایە هۆکاری زۆر هەیە بۆ ئەمە،
بەڵام ئەمەوێت یەکەم شت ئاماژە بەم
بەوەی کە ڕەنگە زۆربەتان بیستبێتتان،
چونکە لە ڕاستیدا زۆر مەترسیدارترە لەوەی بیری لێ ئەکەنەوە.
ئەوەش بیرۆکەکەیە
کە زمان ئاراستەی بیرکردنەوەکانت دەکات،
کەوا وشەکاری و ڕێزمانی زمانە جیاوازەکان
جۆری جیاوازی مێشک کردنەوە بە هەمووان ئەبەخشێت.
با بیخەینە ڕوو.
بیرۆکەیەکی سەرنجڕاکێشی هەڵخەڵەتێنەرە،
بەڵام جۆرێکە لە هەڵخەڵەتاندن.
چونکە ئەوە بە تەواوەتی ناڕاست نییە.
بۆ نمونە، لە فەڕەنسی و ئیسپانیدا
وشەی مێز، بۆ مێینە بەکارهاتوە لەبەر هەندێک هۆکار.
کەواتە، مێز، "" لا مێسا،" پێویستە خۆتی بۆ بگونجێنیت.
وا پێشاندراوە
کەوا ئەگەر تۆ بە یەکێک لەو زمانانە قسە بکەیت و
پرسیارت لێبکرێت
چۆن خەیاڵی ئەوە دەکەیت مێز قسە بکات،
لەوانەیە زیاتر رووداوێک بێت،
قسەکەری فەرەنسی یان ئیسپانی
کەوا مێزەکە ئەیەوێت بە دەنگێکی بڵند و مێینە قسە بکات.
کەواتە ئەگەر تۆ فەرەنسیبیت یان ئیسپانی، مێز جۆرێکە لە کچ بۆ تۆ.
بەپێچەوانەوە ئەگەر قسەکەرێکی ئینگلیزیبیت.
ئەوا قورسە زانیارییەکی ئاوات حەزلێنەبێت و
زۆر کەس پێت ئەڵێن ئەوە واتای ئەوەیە کە
بۆچوونێکی جیهانیانەت هەیە ئەگەر بە یەکێک لەو زمانانە قسە بکەیت.
بەڵام پێویستە وریابیت،
چونکە بیهێنە پێش چاوت ئەگەر کەسێک بمان خاتە ژێر مایکرۆسکۆپێکەوە،
ئێمەش ئەوانە بین کە بە ئینگلیزی ڕەسەن قسە ئەکەین.
بیروبۆچوونەکانی ئینگلیزی چییە؟
بۆ نموونە، با قسەکەرێکی زمانی ئینگلیزی بێنین.
ئەوەی سەر سکرینەکە، بۆنۆیە.
ئەو بە ئینگلیزی قسەدەکات.
وای دادەنێم تێڕوانینی بۆ جیهان هەبێت.
ئێستا، ئەوەش دۆناڵد ترەمپە.
بە ڕێگای خۆی،
ئەویش هەر بە ئینگلیزی قسە ئەکات.
(پێکەنین)
ئەوەش خاتوو کارداشییانە،
ئەویش قسەکەری زمانی ئینگلیزییە.
کەواتە ئەوان سێ قسەکەری زمانی ئینگلیزین.
بیروبۆجوونەکان چین ئەو سێ کەسە هەیانە بەشێوەیەکی گشتی؟
شێوەی بیروبۆجونەکان چین کە لەڕێگایەوە زمانی ئینگلیزی ئەوان یەک دەگرن؟
ئەوە چەمکێکی بەرزی ترسناکە. و
هێواش هێواش گۆدەنگی ئەخاتە سەر ئەوەی کە دەکرێت زمان وێنەی بیرکردنەوە بکێشێت،
بەڵام پێدەچێت بیرۆکەکان بن کە دەبنە تێکچوونی دەروونی نامۆ.
مەسەلەی ئەوە نییە دوو چاویلکەی جیاوازت باتێ بۆ بینینی جیهان.
ئێستا، ئەگەر ئەوە گرفتەکە بێت.
کەواتە بۆچی فێری زمان ببیت؟
ئەگەر شێوازی بیرکردنەوەت نەگۆڕێت،
هۆکارەکانی دیکەی چی بێت؟
چەند هۆکارێک هەن.
یەک لەوان ئەگەر بتەوێت کلتورەکەت جێگیر بکەیت،
ئەگەر بەردەوام بیت لەخواردنەوە، ئەگەر دەتەوێت ببیت بەبەشیک لە ئەو،
پاشان ئەگەر زمان کلتور ئاڕاستە بکات یان نا --و
ئەوەش جێگەی گومانە --
پێویستە لە کلتور تێبگەیت،
پێویستە هەتا ڕادەیەک کۆنترۆڵت هەبێت
بەسەر زمانەکەی کلتورەکەی پێ نیشان ئەدرێت.
هیچ ڕێگایەکی دیکە نییە.
نیشاندانێکی سەرنجڕاکێش هەیە بۆ ئەمە.
پێویستە کەمێک نادیاربم، بەڵام بەدڵنییاوە پێویستە بگەڕێت بەدوایدا،
فیلمێک هەیە لەلایەن دەرهێنەری کەنەدی دێنیس ئارکاند --
بە ئینگلیزی سەر پەڕەکە بخوێنەرەوە، "دێنیس ئار - کاند،"
ئەگەر دەتانەوێت بەدوایدا بگەڕێن.
فیلمێکی دەرکرد بەناوی "جیسەس مۆنتریاڵ."
زۆر بەی ئەکتەرەکان
کەنەدی فەڕەنسی کراوە، قسە خۆش بە جۆش و سەرنجڕاکێشن،
ژنانی قسەکەر بە فەڕەنسی.
دیمەنێک هەیە لە نزیک کۆتاییەکەوە،
پیویستە هاوڕێکەیان ببەن بۆ نەخۆشخانەیەکی ئینگلیزی.
لە نەخۆشخانەکەدا پێویستە بە ئینگلیزی قسە بکەن.
ئێستا، بە ئینگلیزی قسە دەکەن بەڵام زمانی ڕەسەنیان نییە،
حەز ناکەن بەکاریبێنن.
هێواش قسە ئەکەن،
شێوازی قسەکردنی خۆیان هەیە، ئینگلیزی ڕەسەن نییە.
کتوپڕ ئەو ئەکتەرانە کەوا بەدرێژایی فیلمەکە خۆشتویستوون
دەبن بە قاوغەکەی خۆیان، دەبن بە سێبەری خۆیان.
بۆ چوونە ناو کلتور و
بۆ ئەوەی خەڵک بەناو ئەو پەردە تەنکەدا بەریت
ئەوەیە هەرگیز بەڕاستی لە کلتورەکە تێنەگەیت. و
بۆیە هەتا ئەو ڕادەیەی چەند سەد زمانێک ئەمێنێتەوە،
یەک هۆکار بۆ ئەوەی فێریان بیت
لەبەر ئەوەیە کە بلیتن بۆ ئەوەی بتوانیت بەشداری بکەیت
لە کلتوری خەڵکەکەیا کە قسە ئەکەن پێی،
تەنیا بەهۆی ئەو ڕاستییەوە کە ئەوە یاساکانی ئەوانە.
کەواتە ئەوە یەک هۆکار.
دووەم هۆکار:
نیشان دراوە
کە ئەگەر بە دوو زمان قسە بکەیت، ئەگەری کەمترە تووشی مێشک پووکانەوەبیت، و
لەوانەیە کەسێکی باشتر بیت لە فرەکارکردندا.
ئەمانەش ئەو هۆکارانەن کە زوو یەنە کایەوە، و
ئەوەش هەتا ڕادەیەک تێگەشتنێکت ئەیاتێ
کە کەی وانەی دەستپێکردن دانێیت لە زمانێکی تردا.
دوو زمان زانی شتێکی تەندروستە. و
سێیەم هۆکاریش --
فێربوونی زمان شتێکی زۆر خۆشە.
زۆر خۆشتر لەوەی زۆرجار پێمان ئەوترێت.
بۆ نموونە، عەرەبی: "کەتەبە" ئەو نوسی،
"یەکتوبو"، ئەینوسێت.
"ئوکتوب" بینوسە، دواخوازییە.
ئەو شتانە لە چیدا هاوبەشن؟
هەموو ئەوانە لەوەدا هاوبەشن
کە پیتە نەبزوێنەکان وەک پایە لە ناوەڕاستی وشەکەدایە.
لە جێگەی خۆیان دەمێننەوە، و
بزوێنەکانیش بەچواردەوری نەبزوێنەکاندا سەما ئەکەن.
کێ هەیە نەیەوێت ئەوە لە دەمیا بێنێت و ببات؟
ئەوەت لە زمانی عیبرییەوە دەست ئەکەوێت،
ئەوەت لە زمانی سەرەکی ئەسیوبیا، ئەمهاریکەوە دەستئەکەوێت.
ئەوەش خۆشە.
یان زمانەکان ڕیزبەندی ووشەی جیا جیایان هەیە.
فێربوونی ئەوەی کە چۆن بە ڕیزبەندی جیاوازی وشەکان قسە بکەیت
وەک ئەوە وایە لەسەر سایدێکی جیاوازی شەقام لێخوڕیت لە وڵاتێکی دیاریکراو،
یان هەستەکەی پێت ئەگات کاتێک گیراوەی هەیزڵ ئەیەیت لە چاوەکانت و
هەست بە خورووەکەی ئەکەیت.
زمانیش ئەتوانێت ئەوەت بۆ بکات.
بۆ نموونە،
"پشیلە کڵاوبەسەرەکە گەڕایەوە،"
کتێبێک کە دڵنیام زۆربەمان زۆر کات ئەگەڕێینەوە سەری،
وەک "مۆبی دیک."
یەکێک لە دەستەواژەکانی تیایەتی، "ئەزانیت لە کوێ دۆزیمەوە؟
ئەزانیت لەکوێ بوو؟ لەناو گەرماوەکەدا کێکی ئەخوارد،
بەڵێ وای ئەکرد!"
باشە. ئێستا، ئەگەر ئەوە بە چینی ماندارینی فێربیت،
ئەوا پێویستە بڵێیت،
"ئەتوانی بزانیت، ئەوەم کرد لەکوێ دۆزیمەوە ئەو؟
گەرماوبوو لە ناوەوە کێکی ئەخواردن،
هیچ هەڵەی تیا نییە، ئەیخوارد ئەیجوو.
ئەوە لە خۆش ئەچێت.
بیهێنەرە بەرچاوت بتوانیت بۆ چەندین ساڵی لەدوای یەک ئەوە بکەیت.
یان، هەرگیز هیچ فێری کەمبۆدی بوون؟
منیش فێرنەبووم، بەڵام ئەگەر فێری بوومایە،
ئەبوو لەناو دەمما بتوانم نەک چەند پیتێکی بزوێنی دیاریکراو بەکاربێنم
وەک ئینگلیزی،
بەڵکو سی پیتی بزوێنی جیا جیا
لەناو دەمی کەمبۆدییەکا گیزە ئەکەن و یەن و ئەچن
وەک شانەی هەنگێک.
زمان ئەکرێت ئەوەت بۆ بەدەست بێنێت. و
زیاتر بچینە سەر تەوەرەکە،
لە سەردەمێکدا ئەژین کە هەرگیز ئاسانتر نەبووە زمانێکی تر فێری خۆت بکەیت.
پێشتر بەشێوەیەک بوو کە ئەبوو بچیتە ناو پۆلێەکەوە، و
مامۆستایەکی باشی لێئەبوو لەوێ --
مامۆستایەکی بلیمەت --
بەڵام ئەو کەسە تەنیا لە هەندێک کاتی دیاریکراودا لەوێ بوو و
ئەبوو لەو کاتانەیا بچیت، و
زۆربەی کات لەوێ نەبوو.
ئەبوو بچیتە پۆلەکەوە.
ئەگەر ئەوەت نەبووبێت، شتێکت هەبووە پێی وتراوە تۆمار.
دەمێکە لەمەدا شارەزاییم پەیداکردووە.
هێندە زانیاری هەبووە لەسەر تۆمارێک،
یان لەسەر کاسێتێک،
یان ئەو شتە کۆنەی ناسرابوو بە سی دی.
جگە لەوە کتێبت هەبووە کە سوودیان نەبووە،
هەر بەو شێوەیە بووە.
ئەمڕۆ ئەتوانی پاڵکەویت --
لەسەر زەوی ژووری دانیشتنەکەت پاڵکەویت،
بۆربۆن بخۆیتەوە، و
کام زمانەت حەزلێبێت خۆت فێرکەیت
بەم سێتە باشانەی ناسراوە بە بەردی رۆزێتا.
هەروەها پێشنیاری گلۆسیکاش ئەکەم کە کەمتر ناسراوە.
هەرکاتێک بتەوێ ئەتوانی بیکەیت،
بۆیە ئەتوانی زیاتر و باشتر بیکەیت.
ئەتوانیت بەیانیانی خۆت بە چەندین زمانی هەمەجۆرەوە خەریک بکەیت.
هەر بەیانییەک لە چەندین زمانی هەمەجۆردا کەمێک ئەزمون وەر ئەگرم؛
دەکرێت شارەزاییت زیاد بکات.
بیست ساڵ لەمەوبەر نەمئەتوانی بیکەم
ئەوکاتەی بیرۆکەی فێربوونی هەر زمانێکی بتەوێت
لە گیرفانتا بێت و
لە مۆبایلەکەتەوە بێت،
لە خەیاڵی زانستی ئەچوو بۆ زۆر کەسی ئاڵۆز.
بۆیە پێشنیاری ئەوە ئەکەم
خۆت فێری زمانی تر بکەیت جگە لەوەی کە من قسەی پێئەکەم،
چونکە هەرگیز کاتێکی لە ئێستا باشترت دەست ناکەوێت.
شتێکی زۆر خۆش ئەبێت.
بیرکردنەوەت ناگۆڕێت،
بەڵام بەدڵنیاییەوە سەرسام ئەبیت پێی.
زۆر سوپاس بۆ ئێوە.
(چەپڵەلێدان)