نزیکەی ٦٦ ملیۆن ساڵ پێش ئێستا،
شتێکی خراپ بەسەر ژیانی هەسارەکەمان داهات.
سیستەمی ژینگەیی لەلایەن دوو تەقینەوەوە کرایە ئامانج
یەکەم تەقینەوەیی بوڕکانە مەزنەکانە کەوا بەرگە هەوایان پڕ کرد لە دوائۆکسیدی کاربۆن
و ئەوەی دیکەشیان نەیزەکێک بەنزیکەی قەبارەی مەنهاتان خۆی بە زەوی دا کێشا.
تەپووتۆز و دووکەڵی ئەم بەرکەوتنە هۆکاری خاوبوونەوەی ڕۆژنە پێکهاتنی ڕووەکەکان بوو.
برسیاتی تەنگی بە ڕووەک و گۆشت خۆرەکان هەڵچنی.
لە ماوەیەکی کورت دا،
سێ چارەگی گیاندارە جۆراوجۆرەکانی سەر زەوی بۆ هەتاهەتایە وونبوون،
و دایناسۆرە زەبەلاحەکان،
باڵدارە فریوەکان،
گیاندارە توێکڵدارەکان،
گیانداری خشۆکی ئاوی کەوا بۆ چەند سەردەمێک گەشەیان کرد
بەڵام پێش تۆمارکردنی مێژوو لەناوچوون.
وادەردەکەوێت دایناسۆرەکان زۆر بێ بەختبوون،
بەڵام ڕووداوە هەمەجۆرەکانی لەناوچوون بەدرێژایی مێژووی زەوی ڕوویداوە،
و تا ئەم سەردەمەش ڕوودەدا.
ژینگەکان دەگۆڕێن،
هەندێک جۆر ناچاردەکرێن تا ناوچە ئاسودەکەیان بەجێبهێڵن
لە کاتێکدا هەلی نوێ بۆ هەندێکی دیکە دەرەخسێندرێت.
جۆرە شەڕانگێزەکان بە شوێنی نیشتەجێبوونە نوێیەکەیان دەگەن، ڕەسەنەکان دەبەزێنن.
لە هەندێک بارودۆخ دا، تەواوی جۆرەکان دەسرێنەوە
بەهۆی ئەنجامی چالاکی واباشترە زیندەوەران خۆیان بگونجێنن.
هەندێک کات، گۆڕانکاریە مەزنەکان لە ژینگەیەکدا
بە خێرایی ڕوودەدان بۆ ئەوەی زۆربەی بوونەوەرە زیندوەکان خۆیان بگونجێنن،
چونکە هەزارەها جۆر لە ڕووداوەکانی سەر زەمیندا مردوون.
ئێمەش بەمە دەڵێن ڕووداوی لەناوچوونی بە کۆمەڵ،
و لەگەڵ ئەمەشدا لەوانەیە ڕووداوی لەم شێوەیە دەگمەنبن،
زەویناسان توانیویانە هەندێکیان دیاری بکەن
لەڕێگەی گۆڕانکاریە دراماتیکیەکان لە تۆماری بە بەردبووەکان،
لەو شێونە توخمە بنەڕەتیەکان کە ماونەتنەوە لەڕێگەی چەند چینێکی زەوی
کە کتوپڕ وونبوون.
لە ڕاستیدا، ئەم لەناوچوونە بەکۆمەڵانە بۆ بەش بەش کردنی مێژووی زەوی بەکارهاتووە
بۆ چەند سەردەمێکی جیاواز.
لەگەڵ ئەوەشدا وونبوونی دایناسۆرەکان
ناسراوترین ڕووداوی لەناوچوونی بەکۆمەڵە،
مەزنترین ڕووداوی لەناوچوون زۆر لە پێش هەبوونی دایناسۆرەکانیش ڕوویداوە.
٢٥٢ ملیۆن ساڵ پێش ئێستا، لەنێوان سەردەمی پێرمیەن و ترەیاسیک،
هەموو بونەوەرەکانی سەر زەویی بەیەکەوە لە کیشوەرەک بەناوی پێنجیا کۆبوونەوە.
بەیەکەوە لکان، ناوەوەی کیشوەرەکە پڕ بوو لە بیابان،
لە کاتێکدا یەک کەنار زۆربەی زەریا خولکەیە تەنکەکانی ڕاماڵی
کە هەمەچەشنی زیندەوەر تێدا گەشەی کردبوو.
تەقینەوەی بوڕکانی مەزن بەدرێژایی سیبیریایا ڕوویدەدا،
لە هەمان کاتیشدا پلەی گەرمی بەرز دەبێتەوە،
ئەماش واتا گەرمبوونی زەوی.
ئەم کارەساتانەش لە
لەناوچوونی ٪٩٥ جۆری زەریایی بەژداریانکردوە،
و لەسەر زەوی، گیاندارێکی خشۆکی نامۆی سەردەمی پێرمیەن
ڕێگەیدا باوانی دیناسۆرە زۆر ئاشناکانی کە ئەمڕۆ ئێمە دەیاناسین.
بەڵام لەناوچوونی بەکۆمەڵ هەر واتای ڕابردووی دوور نییە.
زیاتر لە چەند ملیۆن ساڵی ڕابردوو،
هەڵکشان و داکشانی چینی سەهۆڵە مەزنەکان لە هەردوو جەمسەری هەسارەکەمان
بوویتە هۆکاری بەرزی و نزمی ئاستای ئاوی دەریا،
گۆڕانکاریە بنەڕەتیەکانی گەشوهەوا و تەوژمی زەریا.
بووینە هۆکارێک بۆ دابڕان، کشانەوە و گەڕانەوەی چینە سەهۆڵیەکان،
هەندێک گیاندار یا ئەوەتا دەتوانن خۆیان لەگەڵ گۆڕانکارەیەکان بگونجێنن،
یاخود پێویستە بۆ ژینگەی گونجاوتر گەشت بکەن.
گیاندارەکانی دیکە، وەک سلۆتی زەوی زەبەلاح،
کەمتیاری زەبەلاح،
و مامۆسە لەناوچووەکان.
لەناوچوونی ئەم شیردەرە زەبەلاحانە
لەهەمان کاتدا گۆڕانکاری کەشوهەوە و سیستەمی ژینگەیی هۆکاری توانەوەی چینە سەهۆڵیەکان.
بەڵام بەیەکداچوونێکی نائاسودە هەیە،
لەگەڵ جوڵەی جۆری مرۆڤی ڕەسەن لە ئەفریقا ١٥٠،٠٠٠ پێش ئێستا.
لەم ماوەیەدا خۆگونجاندانیان بۆ ژینگە نوێیەکە،
دروستکردنی ئامێری نوێ و ڕێگەی نوێ بۆ کۆکردنەوەی خۆراک و ڕاوکردنی نێچیر،
لەوانەیە مرۆڤەکان تاکە هۆکار نەبووبن لە لەناوچوونی ئەم گیاندارە زەبەلاحانە،
هەرچەندە هەندێکیان توانیویانە بۆ هەزارەها ساڵ لەگەڵ ئێمەدا بە ئاشتەوایی بژین.
بەڵام ڕوونە کە ئەمڕۆ،
ئەمێرەکانمان و ڕێگەکانمان زۆر کاریگەربوون
کەوا چیتر مرۆڤەکان بۆ ژینگە کاردانەوەیان نییە.
بەڵکو لە جیاتی ئەوە بە چالاکانە دەیگۆڕن.
لەناوچوونی جۆرەکان ڕووداوێکی سروشتیە
لە باکگراوندی سیستەمی ژینگەیی.
بەڵام لێکۆلێنەوەکان پێشنیاری ئەوە دەکەن کە ڕێژەی لەناوچوون لەم سەرەمە
بۆ زۆربەی زیندەوەرەکان
سەدان تا هەزارەهان جار بەرزترە لە باکگراوندی سروشتی.
بەڵام هەمان توانای بێ هاوتا کە وادەکات مرۆڤ بتوانێت لەناوچوونی بەکۆمەڵ تێبپەڕێنێت
هەروەها ئەو توانایەمان پێدەدا خۆمانی لێپبارێزین.
بە فێربوون لەباری ڕووداوە لەناوچوونی بەکۆمەڵەکانی ڕابردوو.
ئاگادار بین کە ئەمڕۆ چی ڕوودەدا وەکو گۆڕانی ژینگەکان،
و ئەم زانیاریە لە ڕێگەگرتن لە لەناوچوونی جۆرەکانی دیکە بەکاربهێنین،
دەتوانین کاریگەری مرۆڤ لەسەر زەوی بگۆڕین
لە شتێکی وێرانکەری وەک نەیزەکی زەبەلاح
بۆ داهاتووێکی هاوکاریکەری زیندەیی هەمەچەشن.