Görme, bizim sahip olduğumuz en önemli
ve en öncelikli duyumuzdur.
Sürekli
etrafımızdaki dünyaya bakıyor
ve gördüklerimizi hızla
tanımlıyor ve anlamlandırıyoruz.
İsterseniz bu gerçeği anlatan
bir örnek ile başlayalım.
Şimdi size bir - iki saniye boyunca
bir kişinin fotoğrafını göstereceğim
ve sizden
onun yüzündeki ifadeyi tanımlamanızı isteyeceğim.
Hazır mısınız?
İşte. İçgüdülerinize göre cevaplayın.
Tamam. Ne gördünüz?
Aslında, biz 120'nin üzerinde insana
bunu uyguladık ve
sonuçlar oldukça karışıktı.
İnsanlar, gördükleri ifade hakkında
ortak bir kanıya varamadılar.
Belki bir rahatsızlık gördünüz.
Bu bizim en sık
aldığımız cevaptı.
Ama, eğer solunuzda oturan insana sorarsanız,
pişmanlık ya da kuşku gördüklerini söyleyebilirler
ve eğer sağınızdaki kişiye sorarsanız
bambaşka bir fikir sunabilirler,
umut veya empati gibi.
Sonuç olarak,
hepimiz aynı ifadeye bakıyoruz, yine.
Ve birbirinden tamamen
farklı şekilde yorumluyoruz,
çünkü algılama özneldir.
Gördüklerimizi sandıklarımız
aslında
aklımız tarafından süzgeçten geçirilmiştir.
Tabi ki, aklımızın gözünden dünyayı nasıl gördüğümüze dair
daha farklı pek çok örnek vardır.
Ben size sadece birkaçını vereceğim.
Örneğin diyet yapanlar,
kalori saymayanlara göre
elmaları çok daha büyük görürler.
Başarısız dönemden çıkan softball oyuncuları
o akşam başarılı performans sergileyen oyunculara kıyasla
topu daha küçük görürler.
Ve aslında, siyasi düşüncelerimiz
diğer insanlara bakış açımızı etkiler
buna politikacılar da dahildir.
Araştırma ekibim ve ben, bu soruyu test etmeye karar verdik.
2008'de, Barack Obama ilk defa
başkanlık için yarışıyordu
ve yüzlerce Amerikalıya
seçimden bir ay önce anket yaptık.
Bu anketten anladığımız
bazı insanlar, bazı Amerikalılar bu tarz fotoğrafların
Obama'nın aslında nasıl göründüğünü
en iyi şekilde yansıttığını düşünüyor.
Bu insanların %75'i
seçimde gerçekten de Obama'ya oy verdi.
Diğer kişiler de, bu fotoğrafların Obama'yı
gerçekte olduğu gibi yansıttığını düşündü.
Bu kişilerin %89'u ise
McCain'e oy verdi.
Obama'nın pek çok fotoğrafını
tek tek gösterdik ki,
bu sayede insanlar bir fotoğraftan diğerine
değiştirdiğimiz tek şeyin
yapay olarak ten rengini
biraz aydınlatıp kararttığımızı fark etmesinler.
Peki, bu nasıl mümkün oldu?
Bir insana, nesneye veya olaya baktığımda
nasıl oluyor da
diğer insanlardan
çok daha farklı görüyorum?
Aslında bunun birden fazla nedeni var,
ama bunlardan bir tanesi
gözlerimizin nasıl gördüğünü anlamamızı gerektiriyor.
Bu alandaki uzmanlar diyor ki,
belirli bir sürede
görebildiğimiz ve odaklanabildiğimiz
bilginin miktarı
aslında oldukça az.
Kesin bir netlikle ve doğru bir şekilde
görebildiklerimiz,
uzattığımız kolumuzun üzerindeki
bir baş parmağımızın
yüzey alanı kadardır.
Geri kalan her şey bulanıktır
gözlerimize görünenlerin çoğu
belirsiz olarak nitelendirilir.
Ama yine de, gördüklerimizi netleştirmek
ve anlamlandırmak zorundayız
ve bu boşluğu doldurmada bize yardımcı olan aklımızdır.
Sonuç olarak, algılama öznel bir deneyimdir
ve bu da bizim nasıl olup da kendi akıl gözümüzle
görebildiğimizi açıklar.
Ben bir sosyal psikoloğum
ve bunun gibi sorular
benim gerçekten ilgimi çekiyor.
İnsanların aynı görüşte olmadığı zamanlarda
gerçekten büyüleniyorum.
Gerçekten niye bazı insanlar
bardağın yarısını dolu olarak görürken,
diğerleri ise
yarısını boş olarak nitelendiriyor?
İnsanların dünyayı tamamen farklı görmesine yol açan
düşünceler ve hisler
gerçekten nelerdir?
Ve bu o kadar da önemli mi?
Bu soruları ele almaya başladığımızda
araştırma ekibim ve ben
uluslararası dikkat çeken bir konuyu
derinlemesine incelemeye karar verdik:
sağlığımız ve formumuz.
Tüm dünyada
insanlar kilolarını kontrol etmeye çalışıyor
ve kilo almamızı engellemek için
pek çok strateji geliştirilmiş durumda.
Örneğin, tatillerden sonra egzersiz yapmak gibi
niyetlerle yola çıkıyoruz
ama aslında, Amerikalıların çoğu
yeni yıl dileklerinin
Sevgililer Günü'ne kadar bozulduğunu görüyor.
Kendimize
her türlü cesaret verici yoldan
bu yılın formumuzu geri kazanmak için
"o yıl" olduğunu söylüyoruz,
fakat bu bizi ideal kilomuza götürmek için
yeterli olmuyor.
Peki neden?
Tabii ki, bunun yanıtı basit değil
ama diyebilirim ki, bir sebepten
akıl gözümüz
bize karşı çalışabilir.
Bazı insanlar egzersiz yapmayı
çok daha zor bulabilir
ve bazıları da
egzersizi daha kolay olarak görebilir.
Bu soruları test etmede ilk adım olarak
kişilerin fiziksel formları hakkında
nesnel ölçümleri toparladık.
Kişilerin bel çevrelerini ölçtük
ve kalçalarının çevrelerine göre kıyasladık.
Daha yüksek bir bel/kalça oranı
daha düşük bir bel/kalça oranına göre
fiziksel olarak daha az fit olmanın göstergesiydi.
Bu ölçümleri toparladıktan sonra
katılımcılarımıza
bir yarış içerisinde
bitiş çizgisine doğru yürürken
ekstra ağırlık taşıyacaklarını söyledik.
Ama bunu yapmadan önce, onlardan
bitiş çizgisine kadar olan mesafeyi
hesaplamalarını istedik.
Düşündük ki, vücutlarının fiziksel durumu
onların uzaklık algılarını değiştirebilir.
Peki, bunun sonucunda ne bulduk?
Şöyle ki, bel/kalça oranı
uzaklık algılarını tahmin etmeye yardımcı oldu.
Fit olmayan kişiler
bitiş çizgisine olan uzaklığı
daha iyi fiziksel görünüme sahip insanlara göre
çok daha fazla olarak tahmin ettiler.
İnsanların vücutlarının durumu
onların çevrelerini nasıl algıladıklarını değiştirdi.
Ama bunu aklımız da yapabilir.
Öyle ki, aslında vücudumuz ve aklımız
etrafımızdaki dünyayı nasıl gördüğümüzü
değiştirmek için beraber çalışıyorlar.
Bu da bizi egzersiz yapmak için
daha güçlü motivasyona ve
amaçlara sahip kişilerin
daha düşük motivasyona sahip kişilere göre bitiş çizgisini
daha yakında gördüklerini düşünmeye itti.
Motivasyonumuzun, algısal deneyimlerimizi
bu şekilde etkileyip etkilemediğini görmek için
ikinci bir araştırma yaptık.
Tekrar, insanların fiziksel formlarının
objektif ölçümlerini yaptık,
bellerinin çevrelerini ve
kalçalarının çevrelerini ölçtük,
ve birkaç tane daha farklı fiziksel teste tabii tuttuk.
Onlara verdiğimiz geri dönüşlere göre
bazı katılımcılarımız egzersiz yapmak için
artık motive olmadıklarını söylediler.
Form tutmak için hedeflerine çoktan ulaştıklarını
ve başka bir şey yapmak istemediklerini anlattılar.
Bu insanlar motive değillerdi.
Diğer kişiler, yine verdiğimiz geri dönüşlere göre
egzersiz yapmak için çok motive olduklarını söylediler.
Bitiş çizgisine gidebilmek için sağlam bir amaçları vardı.
Ama yine, bitiş çizgisine yürümeden önce
onlardan uzaklığı hesaplamalarını istedik.
"Bitiş çizgisi ne kadar uzakta?"
Ve yine, bir önceki çalışma gibi
bel/kalça oranının uzaklık algısını
etkilediğini fark ettik.
Formda olmayan kişiler, daha formda olan kişiler ile kıyaslandıklarında
uzaklığı daha çok,
bitiş çizgisini daha uzak gördüler.
Önemli olan, bu olay sadece
egzersiz yapmak için
motive olmayan kişilerde gerçekleşti.
Diğer yandan,
egzersiz yapmaya istekli kişiler
uzaklığı daha kısa gördüler.
En formda olmayan kişiler bile
bitiş çizgisini
çok yakın olmasa da
formda olan insanlar kadar
yakında gördüler.
Yani, vücutlarımız bitiş çizgisini
ne kadar uzakta gördüğümüzü etkiledi,
ama yakın gelecekte ulaşılabilecek
bir amaca kendini adamış
ve bunu yapabileceklerine
inanan kişiler
egzersizi çok daha kolay algıladılar.
Bu da bize
insanların uzaklık algısını etkilemek
ve egzersizi daha kolay göstemek
için insanlara öğretebileceğimiz
bir strateji olup olmadığını düşündürdü.
Bu sebeple, ne yapacağımızı bulmak için
görüş bilimi makalelerini inceledik
ve okuduklarımızdan yola çıkarak, bir strateji geliştirdik
ve buna "Gözlerini ödülden ayrma." ismini koyduk.
Bu ilham verici bir afişten
bir slogan değil.
Bu, etrafınıza nasıl bakacağınızı söyleyen
gerçek bir direktif.
Bu strateji altında eğittiğimiz kişilere
tüm dikkatlerini bitiş çizgisine vermelerini
ve etrafa bakmaktan kaçınmalarını,
bitiş çizgisinin üzerinde
görülmesi belki zor
ve hatta etrafındaki her şey flu olsa da
bir spot ışığı olduğunu söyledik.
Bu stratejinin
egzersiz yapmayı kolaylaştıracağını düşündük.
Grubu başka bir
kontrol grubu ile karşılaştırdık.
Kontrol grubuna
normalde yaptıkları gibi
etrafa bakabileceklerini söyledik.
Bitiş çizgisini göreceklerini
fakat aynı zamanda
sağdaki çöp kutusunu veya insanları
ve soldaki lambayı da görebileceklerini söyledik.
Bu stratejiyi kullanan kişilerin
uzaklığı daha çok olarak algılayacaklarını düşündük.
Peki ne mi bulduk?
Onlara uzaklığı hesaplattırdığımızda
onların algısını değiştirmede
bu strateji başarılı mıydı?
Evet.
Gözlerini ödülden ayırmayan kişiler
normal olarak etrafa bakan
kişilere göre bitiş çizgisini
yüzde 30 daha yakın gördüler.
Bunun harika olduğunu düşündük.
Çok heyecanlanmıştık, çünkü bu
stratejimizin egzersiz yapmayı
kolaylaştırmaya yardım edebilecekti,
ama asıl büyük soru
bu yöntem egzersizi
gerçek anlamda daha iyi yapabilir mi?
Egzersizin kalitesini de
beraberinde artırabilir mi?
Araştırmanın devamında, katılımcılara
bitiş çizgisine doğru
ekstra ağırlık taşıyarak yürüyeceklerini söyledik.
Bileklerine vücut ağırlıklarının %15'i kadar
ağırlık ekledik.
Bitişe doğru dizlerini kaldırarak ve
hızlıca yürümeleri gerektiğini de söyledik.
Bu egzersizi özellikle
imkansız olmadan
zor olacak şekilde tasarladık,
aslında form seviyemizi yükselten
diğer pek çok egzersiz gibi.
O zaman temel soru:
Gözünü ödülden ayırmamak ve
sadece bitiş çizgisine odaklanmak
egzersiz deneyimlerini değiştirdi mi?
Evet, değiştirdi.
Gözlerini ödülden ayırmayan katılımcılar
egzersizden sonra
bu egzersizi tamamlamak için
etrafa bakan katılımcılara göre
%17 daha az efor sarfettiklerini belirttiler.
Bu onların egzersiz konusundaki
öznel deneyimlerini etkiledi.
Aynı zamanda egzersizlerinin
doğasını da değiştirmiş oldu.
Gözlerini ödülden ayırmayan katılımcılar
etrafa bakan katılımcılara göre
%23 daha hızlı yürüdüler.
Başka bir açıdan bakacak olursak,
yüzde 23 artış,
1980 Chevy Citation markalı aracınızı
1980 Chevrolet Corvette ile değiştirmeye benzer.
Bu keşifle çok heyecanlandık,
çünkü bu
kişilerin formda olmalarından
veya forma girmeye çalışmalarından bağımsız
olarak rahatlıkla uygulayabileceği
hiçbir maliyeti olmayan bir stratejinin
büyük bir etkisi olduğunu gösteriyordu.
Gözümüzü ödülden ayırmamak
daha çok çaba harcasak veya
daha hızlı hareket etsek bile
egzersizi daha rahat ve kolay yapmamızı sağladı.
Biliyorum ki, sağlığa katkıda bulunan
biraz daha hızlı yürümekten fazlası var,
fakat gözümüzü ödülden ayırmamak
daha sağlıklı bir yaşam stilini
teşvik edecek
ek bir strateji olabilir.
Eğer hala dünyayı kendi aklımızdan
gördüğümüze ikna olmadıysanız,
size bir örnek daha vereyim.
Bu, Stockholm'de üzerinde iki araba olan güzel bir caddenin fotoğrafı.
Arkadaki araba, öndeki arabaya göre
çok daha büyük görünüyor.
Fakat gerçekte
arabalar aynı büyüklükte,
ama biz bunu böyle görmüyoruz.
Peki o zaman bu
gözlerimizin tamamen bozulduğu
ve beynimizin tam bir karmaşa olduğu anlamına mı geliyor?
Hayır, aslında hiç de böyle değil.
Bu sadece bizim gözlerimizin çalışma şekli.
Dünyayı farklı bir şekilde görebiliriz
ve bu her zaman
gerçekle uyuşmayabilir,
fakat bu birimizin haklı
diğerinin haksız olduğu anlamına gelmez.
Hepimiz dünyayı akıl gözümüzle görürüz,
ama kendimize farklı bakmayı öğretebiliriz.
Düşündüğümde, benim için
tamamen ters giden günleri hatırlıyorum.
Bıkmış, usanmış ve yorgunum
ve çok geride kalmışım
ve kafamın tepesinde dolaşan
kocaman siyah bir bulut var.
Bu gibi günlerde,
sanki etrafımdaki herkesin de
morali bozukmuş gibi görünür.
İşteki bir arkadaşım bir teslim tarihini
uzatmayı rica ettiğimde rahatsız görünür
ve bir arkadaşım bana öfkelenmiştir
çünkü bir toplantı uzamış ve öğle yemeğine geç kalmışımdır
ve günün sonunda
sinemaya gitmektense uyumayı tercih ettiğim için
kocam hayal kırıklığına uğramıştır.
Ve bu tarz günlerde, herkes
sanki bana üzgün veya kızgın gibi görünür,
ben de kendime onları başka şekilde görmenin mümkün olduğunu söylerim.
Belki iş arkadaşımın kafası karışmıştı,
belki arkadaşım endişeliydi
ve belki kocam aslında benimle empati kuruyordu.
Hepimiz dünyayı,
kendi akıl gözümüzle görürüz
ve bazı günler
dünya tehlikeli, zorlu ve başa çıkılamaz
bir yermiş gibi görünebilir
ama her zaman böyle görünmek zorunda değildir.
Kendimize daha farklı görmeyi öğretebiliriz
ve dünyayı daha hoş ve basit bir yer
olarak görmeyi başarırsak
gerçekte de öyle olabilir.
Teşekkürler.
(Alkış)