Biraz hüzünlü bir konu ile başlayacağım.
Yıl 2007, bundan 5 yıl önce
eşime meme kanseri teşhisi kondu.
Evre IIB.
Geriye dönüp bakınca bu deneyimin en korkunç kısmı,
sadece hastaneye gitmek değildi,
ki bu eşim için oldukça acı vericiydi.
Hatta ailesinde herhangi bir kanser öyküsü olmamasına rağmen,
daha 39 yaşında kansere yakalanmasının
şoku da o kadar korkutucu değildi.
Bütün bu deneyimin en korkutucu ve ızdırap verici yanı,
bizim karar üstüne karar alıyor olmamız
ve bu kararları bizim almamız gerektiğiydi.
Memesi tamamen mi alınmalıydı
yoksa sadece kanserli kitle mi?
Kanser IIB evresinde olduğuna göre
daha agresif bir tedavi mi almalıydı?
Bütün yan etkilerle birlikte.
Yoksa daha az agresif bir tedavi mi almalıydı?
Bütün bu kararlar, doktorlar tarafından bize bırakılıyordu.
Şimdi şu soruyu soruyor olabilirsiniz:
Doktorlar neden böyle yapıyordu?
Basit cevap şu olabilir;
doktorlar bunu yapıyor
çünkü kendilerini yasal olarak korumak istiyorlar.
Bence bu fazla basit bir yaklaşım.
Bunlar iyi niyetli doktorlar, hatta bir kısmıyla sonrasında
çok iyi arkadaş olduk.
Doktorlar muhtemelen yüzyıllardır süregelen,
şu öğretiyi takip ediyorlardı:
Bir karar verirken,
özellikle önemli kararlar verirken,
en iyisi işin başında olmak, kontrolü elinde tutmak,
şoför koltuğunda oturmaktır
ve biz de tam olarak şoför koltuğunda oturuyor,
bütün bu kararları veriyorduk ve emin olun
eğer bazılarınız bu aşamalardan geçtiyse bilecektir,
bu çok ızdıraplı ve üzücü bir deneyimdi.
Bu da beni düşünmeye sevk etti.
Dedim ki, acaba bu öğretinin bir anlamı, bir geçerliliği var mı?
Bir karar alırken en iyisi şoför koltuğunda olmak,
sorumluluğu ve kontrolü ele almak mıdır?
Yoksa bazı durumlarda en iyisi sadece
yolcu koltuğuna oturup
başka birinin sürmesine izin vermek mi?
Örneğin; finansal konularda güvenilir bir finans danışmanına,
tıbbi konularda güvenilir bir doktora kararı bırakmak?
Ben de insanların karar alma süreçlerini incelediğimden,
bazı cevaplar bulmak için çalışmalar yapmaya karar verdim
ve bugün sizlerle, bu çalışmalardan birini paylaşacağım.
Şimdi, hepinizin bu çalışmada katılımcı olduğunuzu düşünün.
Bu çalışmada yapacağınız şeyi söyleyeyim,
bir fincan çay içeceksiniz.
Eğer nedenini merak ediyorsanız, birkaç saniye içinde sebebini açıklayacağım.
Bir dizi bulmaca çözeceksiniz
ve birazdan size bu bulmacalardan örnekler göstereceğim.
Ne kadar çok bulmaca çözerseniz,
ödül kazanma şansınız o kadar yükselecek.
Peki neden çay içmek zorundasınız?
Neden çünkü bu çok mantıklı.
Bulmacaları doğru çözebilmek için,
zihninizin aynı anda iki farklı durumda olması gerekiyor, değil mi?
Zinde olmalıdır
ve bunun için kafein çok iyidir.
Zihniniz aynı anda sakin de olmalı
telaşlı değil, sakin.
Bunun için de papatya çok iyidir.
Şimdi de sıra denekler arası tasarımda,
AB tasarımı, AB testi.
Şimdi sizi rastgele bu gruplardan birine koyacağım.
Burada hayali bir çizgi olduğunu düşünün.
Böylece buradaki herkes A grubunda olacak,
buradakiler de B grubunda olacak.
Şimdi şöyle yapacağım:
Size bu iki çayı göstererek seçmenizi isteyeceğim.
Bu iki çaydan istediğinizi seçebilirsiniz.
Zihinsel durumunuza göre karar verebilirsiniz.
"Tamam, ben kafeinli çayı seçeceğim."
veya "Ben papatya çayını seçeceğim."
Yani sorumluluk ve kontrol sizde olacak.
Şoför koltuğunda siz oturuyor olacaksınız.
Size gelince ben bu iki çayı göstereceğim
ama bir seçim şansınız yok.
Bu çaylardan birini size ben vereceğim.
Unutmayın ki çaylardan birini seçerken
tamamen rastgele karar vereceğim
ve siz bunu biliyorsunuz.
Bunun uç bir senaryo olduğunun farkındasınız
çünkü gerçek hayatta yolcu koltuğunda oturmayı seçtiğinizde
muhtemelen, sürücü güvendiğiniz biri veya bir uzmandır.
Bu da tam da uç bir senaryo.
Şimdi--
Hepiniz çayı içiyorsunuz.
Hadi, hepinizin çay içtiğini hayal edelim
ve çayınızı bitirmenizi bekleyeceğiz.
Bir beş dakika da içindekilerin etkisini göstermesini bekleyeceğiz.
Şimdi 15 bulmacayı çözmek için 30 dakikanız olacak.
Çözeceğiniz bulmacanın bir örneği burada.
Aranızda denemek isteyen var mı?
[Seyircilerin biri: Pulpit]
Tamam bu süperdi.
Sizler gibi, bulmacalara hızlı cevap veren katılımcılar olsaydı
ustalık düzeyinize göre bulmacaların zorluk derecesini ayarlamış olmalıydık.
Çünkü bu bulmacaların zor olmasını istiyoruz.
Bunlar aldatıcı bulmacalar,
çünkü içgüdüsel olarak ilk başta tulip (lale) diyecektiniz.
Fakat daha sonra bu fikirden vazgeçtiniz.
Doğru mu?
Bulmacaların zor olmasını istediğimiz için,
sizin uzmanlık seviyenize göre ayarlandı.
Birazdan bunun nedenini söyleyeceğim.
Şimdi bu da diğer bir örnek.
Denemek isteyen? Bu daha zor.
[Seyircilerden biri: Embark]
Evet, harika.
Evet, yine zor olanlardan biri.
"Kamber" diyeceksiniz, sonra "maker"
ve daha sonra bunların hepsinden uzaklaşacaksınız.
Şimdi bu 15 bulmacayı çözmek için 30 dakikanız var.
Burada sorduğumuz soru,
çözülen bulmaca sayısına göre,
kontrol sendeyken hangi çayı içeceğini seçerken
veya çözülen bulmaca sayısına göre
daha iyi bir durumda mı olacaksın?
Bir dizi çalışma ile, sonuç olarak göstereceğimiz şey;
siz, yolcu koltuğunda oturanlar içtiğiniz çay rastgele seçilmiş olsa da
sürücülerden daha çok bulmaca çözerek bitirirsiniz.
Ayrıca, başka bir durum daha gözlemliyoruz ki
bu da sizlerin yalnızca daha az bulmaca çözmesi değil,
aynı zamanda, işe daha az enerji koymanız
ve daha az ısrarcı olmanız.
Peki bunu biz nasıl biliyoruz?
Bunun için iki nesnel kriterimiz var.
Bunlardan ilki, bulmacayı çözmek için harcadığınız ortalama süredir.
Sizler, yolcu koltuğunda olanlara nazaran daha az vakit harcıyorsunuz.
İkincisi ise bu bulmacaları çözmek için 30 dakikanız var;
bu sürenin hepsini kullanıyorsunuz musunuz,
yoksa süre dolmadan önce bırakıyor musunuz?
Siz, sürücü koltuğunda olanlar
süreniz dolmadan bırakmaya daha yatkınsınız.
Yani daha az çaba sarf ettiğinizde sonuç daha az çözülen bulmaca oluyor.
Bu da bizi, "Neden böyle oluyor?" sorusuna götürüyor.
Yolcuların, sürücülerden daha olumlu
ve daha iyi sonuçlar aldığı durumlarla
ne zaman ve hangi koşullar altında karşılaşıyoruz ?
Bunların hepsi INCA olarak adlandırdığım durum ile karşılaştığımız zaman oluyor.
INCA her kararınız sonunda aldığınız geri dönüte
dair bir kısaltmadır.
Şimdi INCA hakkında düşünürsek ilk olarak, borsa yatırımı
ya da tıbbi durumlar gibi çok değişken özel "bulmacalarda"
geri dönüt anında gerçekleşir.
Bulmacayı çözsen de çözmesen de dönütü bilirsin.
Değil mi?
İkincisi, dönüt olumsuzdur.
Bulmacaların zorluk seviyesinden dolayı
her şeyin sizin aleyhinizde işlediğini unutmayın.
Bu durum tıp alanında da karşınıza çıkabilir.
Örneğin tedavinin çok erken safhalarında,
her şey düzelmeye başlayana kadar bütün geri dönütler olumsuz olabilir.
Değil mi?
Bu durum borsada da olabilir.
Oynak piyasa koşullarında, olumsuz dönütler
ve ani değişkenlikler görülebilir.
Ve bu durumlardaki geri dönütler somut ve kesindir,
bulmacaları çözüp çözmediğinizi bilirsiniz.
Bununla birlikte; somut, ani ve olumsuz oluşunun dışında
şimdi yetkiye sahip olan sizsiniz
ve kendi kararlarınızdan sorumlusunuz.
Bu durumda ne yaparsınız?
Muhtemelen seçmemiş olduğunuz seçeneğe odaklanırsınız.
Ne düşündüğünüzü söyleyeyim:
"Keşke diğer çayı seçmiş olsaydım."
(Kahkaha)
Bu düşünce kararlarınızı şüphede bırakır,
karar vermedeki öz güveninizi
ve bulmacaları çözmedeki performansınızı azaltır.
Bu yüzden görevde harcanan daha az çaba ve çözülen daha az bulmaca ile
yolcu koltuğundakiler daha avantajlıdır.
Düşününce bu durum sağlık durumunda da olabilir, değil mi?
Sürücü koltuğunda bir hasta mesela.
Bireyin daha az çaba harcaması kendisini fiziksel olarak daha az yorar,
ki bu da iyileşme sürecini hızlandırmak için tavsiye edilendir.
Muhtemelen siz böyle yapmazdınız.
Bu yüzden, INCA ile karşıladığınız
ve geri dönütün ani, olumsuz ve somut olduğu,
ve yetkinin sizde olduğu vakitler olacaktır.
Bazen, yolcu koltuğuna geçmeniz ve başka birinin sizin yerinize
aracı sürmesine izin vermeniz daha iyi olacaktır.
Hüzünlü bir not ile başlamış olsam da
daha neşeli bir notla kapatmak istiyorum.
5 yıl, hatta 5 yıldan daha fazla zaman geçti.
Tanrıya şükürler olsun ki hastalık gerilemekte.
Yani her şey yolunda.
Fakat size bahsetmediğim bir şey var.
Tedavinin erken safhasında
eşim ve ben, bu süreçte yolcu koltuğunda olmaya karar verdik
ve bu durum, iç huzurum için büyük bir farklılık yarattı.
Böylelikle eşimin tedavisine daha rahat odaklanabildik.
Doktoraların bizim adımıza karar almasına
ve sürücü koltuğunda olmasına izin verdik.
Teşekkürler.
(Alkış)