İnsan gözü harika bir mekanizma.
Birkaç fotondan direkt güneş ışığına kadar herhangi bir yeri algılayabilir
ya da odak noktasını, önündeki ekrandan
uzaktaki ufuk çizgisine saniyenin üçte birinde değiştirebilir.
Aslında böyle inanılmaz bir esneklik için gereken yapılar
bir zamanlar o kadar karmaşık olarak görüldü ki
Charles Darwin'in kendisi bile gözün evrimleştiği fikrinin
mümkün olan en yüksek derecede saçma göründüğünü kabul etti;
ama gözün evrimi 500 milyon yıldan daha önce başlamıştı.
İnsan gözünün hikayesi,
öglena gibi tek hücreli canlılarda bulunan
basit bir ışık beneği ile başladı.
Bu yapı ışığa duyarlı, organizmanın kamçısına
bağlı olan proteinler yığınıdır.
Işığı ve yiyeceği bulduğunda aktifleşir.
Bu ışık beneğinin daha karmaşık bir türü, yassı solucan olan planaryada bulunur.
Kase biçim gelen ışığın yönünün algılanmasını
düz biçimden daha iyi sağlar.
Başka kullanımları içinde,
bu beceri, organizmanın gölge bulmasını ve avcılardan saklanabilmesini sağlar.
Binlerce yıldan fazla sürede,
böyle ışık kaseleri bazı organizmalarda derinleştikçe
öndeki açıklık küçüldü.
Sonuç iğne deliği etkisiydi. Bu etki göze sadece ince bir ışık demetinin
girmesine izin verip bozulmayı azaltarak çözünürlüğü çarpıcı bir ölçüde artırdı.
Ahtapotun atası olan notilusda,
iğne deliği gözü ileri çözünürlüğü ve yönsel algılamayı sağlar.
İğne deliği basit görüntülerin oluşumunu sağlasa da,
bildiğimiz göze doğru giden en önemli adım mercektir.
Merceğin, enfeksiyonu önlemek için
açıklığı kapatan, ışık duyarlılığını ve ışığın işlemden geçmesini
en iyi hale getiren sıvıyla gözün içinin dolmasına imkan veren
şeffaf hücrelerden evrimleştiği düşünülüyor.
Yüzeyde oluşan kristal proteinler,
ağ tabaka üzerindeki tek bir noktaya
ışığı odaklamada yararlı olduğunu kanıtlayan bir şekil yarattı.
Gözün adapte olabilmesinde mercek en önemli olan yapıdır.
Yakın ve uzak görüşe uyum sağlamak için merceğin eğriliği değişir.
Mercekle birlikte bu iğne deliği kamerasının şekli,
eninde sonunda insan gözüne evrimleşecek şeyin temelini oluşturdu.
Daha ileri bir gelişme, iris denilen, göze giren ışık miktarını
kontrol eden renkli bir halkayı ve
sklera denilen, gözün yapısını koruyan,
sağlam, beyaz, dış bir tabakayı ve
koruyucu ince örtü salgılayan göz yaşı bezlerini içerecekti;
ama eşit derecede önemli olan,
aldığı daha keskin ve renkli görüntüleri işlemek için
görsel korteksin genişlemesiyle,
gözün evrimine eşlik eden beynin evrimiydi.
Artık biliyoruz ki gözümüz ideal bir tasarım şaheseri olmaktan uzak olup,
adım adım ilerleyen evrimin izlerini taşır.
Örneğin, insanlarda ağ tabakası tersine çevrilmiştir ve
ışığı algılayan hücreler göz açıklığına karşı ters yöne bakar.
Bu durum kör nokta ile sonuçlanır.
Optik sinir, arkadaki ışığa duyarlı tabakaya ulaşmak için
ağ tabakayı delmek zorundadır.
Bağımsız olarak evrimleşen, kafadan bacaklıların
benzer görünen gözleri
kör nokta olmadan görmelerini sağlayan öne doğru bakan ağ tabakaya sahiptir.
Başka yaratıkların gözleri farklı adaptasyonlar gösterir.
Dörtgöz balık denilen anableps,
suyun üstüne ve altına bakmak için iki bölüme ayrılmış gözlere sahiptir.
Hem avcılarını hem de avlarını görmek için mükemmeldir.
Klasik olarak gece avcıları olan kediler yansıtıcı bir tabakayla evrimleştiler.
Bu tabaka, gözün algılayabileceği ışık miktarını maksimuma ulaştırır ve
mükemmel gece görüşünü sağlamakla birlikte kedilere özgü göz parıltısını verir.
Bunlar hayvanlar alemindeki geniş göz çeşitliliğinin sadece birkaç örneği.
Eğer bir göz tasarımı yapabilseydin, farklı bir şekilde yapar mıydın?
Bu soru o kadar da garip değil.
Bugünlerde doktorlar ve bilim insanları görme engellilere yardım etmek amacıyla
biyomekanik implantların tasarlanması için farklı göz yapılarını araştırıyorlar.
Çok uzak olmayan bir gelecekte,
insan gözünün hassaslığında ve esnekliğinde yapılan makineler
kendi evriminin bile ötesine geçmesini sağlayabilir.