Teño unha pregunta:
Quen dos presentes recorda a primeira vez que se deu conta
de que ía morrer?
Eu si. Era un neno pequeno,
o meu avó acababa de morrer,
e recordo estar uns días despois na cama,
intentando atoparlle sentido ao que sucedera.
Que significaba que estivera morto?
A onde fora?
Era coma se se abrira un buraco na realidade
e o engulira.
Pero logo ocorréuseme a cuestión máis impactante:
se el morrera, podería pasarme a min tamén?
Podería ese buraco na realidade abrirse e engulirme a min?
Abriríase debaixo da miña cama
e tragaríame mentres durmía?
Ben, nalgún momento, todos os cativos toman consciencia da morte.
Pode suceder de distintos xeitos,
e adoita suceder por fases.
A nosa idea da morte desenvólvese a medida que envellecemos.
E se rebuscas nos recantos agochados
da túa memoria,
se cadra recordas algo similar ao que sentín
cando o meu avó morreu, e me dei conta
de que me podería pasar a min tamén,
esa sensación de que, detrás de todo isto,
espera o baleiro.
E esta evolución na infancia
reflicte a evolución da nosa especie.
Tal como houbo un punto no teu desenvolvemento de neno
en que a consciencia de ti mesmo e do tempo
se volveu o suficientemente complexa
como para darte conta de que es mortal,
nalgún punto da evolución da nosa especie,
a conciencia dun mesmo e do tempo dos antigos humanos
volveuse o suficientemente complexa
como para convertérense nos primeiros humanos en decatarse:
"Vou morrer".
Esta é, se se quere ver así, a nosa maldición.
É o prezo de ser tan condenadamente intelixentes.
Temos que vivir sabendo
que a peor cousa que pode pasar,
un día pasará,
a fin de todos os proxectos,
esperanzas, soños, do noso mundo individual.
Cada un de nós vive na sombra
dunha apocalipse persoal.
E iso asusta, é aterrador.
Entón buscamos unha saída.
E no meu caso, como tiña cinco anos,
foi preguntarlle á miña nai.
Cando comecei a preguntar
que ocorre ao morrer,
os adultos do meu redor nese momento
contestaban cunha típica mestura inglesa de incomodidade
e cristianismo sen moita convicción,
e a frase que oín máis a miúdo
era que o avó agora estaba
"aí arriba mirándonos",
e que se eu tivese que morrer, o que por suposto non ía pasar,
entón eu tamén iría para alá arriba,
o que fixo que a morte me soase bastante
a un ascensor existencial.
Isto non soaba moi realista.
Adoitaba ver daquela un programa infantil de novas,
e isto foi na era da exploración espacial.
Sempre había foguetes indo ao ceo,
ao espazo, alá arriba.
Pero ningún dos astronautas ao volver
mencionou nunca que se atoparan co meu avó
ou con calquera outra persoa falecida.
Pero estaba asustado,
e a idea de subir ao ascensor existencial
para ver o meu avó
soaba mellor que ser engulido
polo baleiro mentres durmía.
E aínda así crino,
a pesar de non ter moito sentido.
E este proceso mental que pasei de cativo,
e que pasei moitas veces desde aquela,
incluso de adulto,
é o produto do que os psicólogos chaman
un nesgo cognitivo.
Un nesgo é a forma en que por sistema
interpretamos mal as cousas,
a forma en que que calculamos mal, xulgamos mal,
distorsionamos a realidade ou vemos o que queremos ver,
e o nesgo do que falo
funciona do seguinte xeito:
Enfronta alguén co feito
de que vai morrer
e crerá calquera historia
que lle asegure que non é certo,
e que poderá, en lugar diso, vivir para sempre,
incluso aínda que implique coller o ascensor existencial.
Podemos ver isto como o maior nesgo de todos.
Demostrouse en máis
de 400 estudos empíricos.
Estes estudos son enxeñosos, pero simples,
Funcionan do seguinte xeito:
Colles dous grupos de persoas
que sexan similares en todos os aspectos significativos,
e recórdaslle a un dos grupos que vai morrer
pero ao outro non, e logo comparas o seu comportamento.
Así ves como se condiciona o comportamento
cando a xente toma consciencia da súa propia mortalidade.
E sempre obtés o mesmo resultado:
As persoas conscientes da súa mortalidade
están máis dispostas a crer historias
que lles din que poden escapar da morte
e vivir para sempre.
Aquí vai un exemplo: Un estudo recente
colleu dous grupos de agnósticos,
persoas indecisas acerca
das súas crenzas relixiosas.
A un grupo pedíuselle que pensase en estar morto,
e ao outro grupo pedíuselle pensar
en estaren sós.
Despois preguntóuselles de novo polas súas crenzas;
aqueles aos que se lles pedira pensar en estar mortos
eran despois o dobre de propensos a expresar fe
en Deus e en Xesús.
O dobre de propensos.
A pesar de que antes eran todos igual de agnósticos.
Pero metéronlles o medo á morte,
e correron cara a Xesús.
Ben, isto mostra que recordarlle á xente a morte
indúceos a crer, a pesar das evidencias,
e non só funciona coa relixión,
senón con calquera sistema de crenzas
que lles prometa algún xeito de inmortalidade,
xa sexa facerse famosos,
ou ter fillos,
ou incluso o nacionalismo,
que che promete que podes vivir como parte dun todo maior.
É un nesgo que condiciounou
o transcurso da historia da humanidade.
Ben, a teoría tras este nesgo
en máis de 400 estudos
chámase teoría da xestión do terror
e a idea é simple. É simplemente isto:
desenvolvemos os nosos puntos de vista,
é dicir, o que nos contamos a nós mesmos
sobre o mundo e o noso lugar nel
co obxecto de axudarnos a xestionar
o terror á morte.
E estas historias de inmortalidade
maniféstanse de miles de maneiras
pero eu creo que tras a disparidade aparente
en realidade hai só catro formas básicas
en que se poden presentar estas historias de inmortalidade.
E podemos ver como se van repetindo
ao longo da historia, con lixeiras variacións
para reflectir o vocabulario do momento.
Agora vou presentar brevemente estas catro
formas de historias de inmortalidade,
e quero darvos unha idea
do xeito en que se repiten en cada cultura
ou xeración
utilizando o vocabulario do momento.
Ben, a primeira historia é a máis sinxela.
Queremos evitar a morte,
e o soño de facelo neste corpo,
neste mundo para sempre
é a primeira e máis simple historia de inmortalidade,
e se cadra ao primeiro non soa posible,
pero en realidade, case todas as culturas na historia da humanidade
tiveron algún tipo de mito ou lenda
sobre un elixir de vida ou unha fonte da eterna xuventude
ou algo que prometa manternos
vivos para sempre.
O antigo Exipto tiña estes mitos,
a antiga Babilonia, a antiga India.
Na historia europea, vémolo no traballo dos alquimistas,
e, por suposto, aínda o cremos hoxe,
só que o contamos usando o vocabulario
da ciencia.
Así, hai cen anos,
descubríronse as hormonas
e críase que os tratamentos hormonais
curarían o envellecemento e a enfermidade
e agora, en troques, poñemos as esperanzas nas células nai,
na enxeñaría xenética e a nanotecnoloxía.
Pero a idea de que a ciencia pode curar a morte,
é só un capítulo máis da historia
do elixir máxico,
unha historia tan vella como a civilización.
Pero apostar todo á idea de atopar o elixir
e sobrevivir para sempre
é unha estratexia arriscada.
Cando miramos cara a atrás ao longo da historia
cara a todos os que buscaron o elixir,
o único que teñen en común
é que están todos mortos.
Así que precisamos un plan de apoio, e exactamente esta especie de plan B
é o que nos ofrece a segunda historia de inmortalidade,
e esa é a resurrección.
E mantense na idea de que eu son este corpo,
son este organismo físico
e acepta a idea de ter que morrer,
pero di, a pesar diso,
podo levantarme e vivir de novo.
Noutras palabras, podo facer o que fixo Xesús.
Xesús morreu, estivo tres días na [tumba]
e logo levantouse e viviu de novo.
E a idea de que todos podemos resucitar e vivir de novo,
é unha crenza ortodoxa non só para os cristiáns,
senón tamén para os xudeus e os musulmáns.
Pero o noso desexo de crer esta historia
está tan profundamente arraigado
que o estamos reinventando de novo
para a era da ciencia,
por exemplo, coa idea da crionización.
Esa é a idea de que ao morrer,
podes ser conxelado,
e logo, no punto en que a tecnoloxía
avance abondo,
poderás ser desconxelado, amañado e revivido
e, polo tanto, resucitado.
E así, algunha xente cre que un Deus omnipotente
a resucitará para volver á vida,
e outra xente cre que o farán científicos omnipotentes.
Pero para outros, toda esa idea da resurrección,
de saír gabeando da tumba,
seméllase demasiado a unha película mala de zombis.
Pensan que o corpo é demasiado caótico e pouco fiable,
para garantir a vida eterna,
así que deixan as súas expectativas na terceira
e máis espiritual historia da inmortalidade,
a idea de que podemos deixar o corpo atrás,
e continuar vivindo como alma.
A maioría da xente na Terra
cre que ten unha alma,
e é unha idea fundamental para moitas relixións
A pesar de que, na súa forma actual,
a máis tradicional,
a idea de alma é aínda altamente popular,
aínda estamos aí de novo,
reinventándoa para a era dixital,
por exemplo, coa idea
de que podes deixar o corpo atrás
cargando a mente, a túa esencia,
o ti real, nun ordenador,
e continuar vivo polo tanto como un avatar etéreo.
Por suposto, hai escépticos que din
que se miramos as evidencias da ciencia,
en concreto da neurociencia,
suxiren que a túa mente,
a túa esencia, o auténtico ti,
é moi dependente dunha parte particular do corpo,
que é o cerebro.
E tales escépticos poden atopar consolo
no cuarto tipo de historia de inmortalidade,
que é o legado,
a idea de que podes seguir vivo
a través do eco que deixas no mundo,
como o gran guerreiro grego Aquiles,
que sacrificou a vida loitando en Troia
para así poder lograr unha fama inmortal.
E a persecución da fama está tan estendida
e é tan popular como sempre foi,
e na nosa era dixital
e incluso máis fácil de lograr.
Non tes que ser un gran guerreiro como Aquiles,
nin un gran rei ou heroe.
Todo o que precisas é unha conexión a Internet e un gato simpático.
(Risos)
Pero algunha xente prefire deixar algo máis tanxible,
un legado biolóxico, fillos, por exemplo.
Ou queren, esperan, vivir
como parte de algo máis grande,
unha nación ou unha familia ou unha tribo,
o seu clan xenético.
Pero, de novo, hai escépticos
que dubidan de que este legado
sexa realmente a inmortalidade.
Woody Allen, por exemplo, dixo:
"Non quero seguir vivindo no corazón dos meus paisanos,
quero seguir vivindo no meu apartamento".
Pois estes son os catro
tipos básicos de historias de inmortalidade
e intentei darlle un pouco de sentido
a como son repetidas por cada xeración
con só pequenas variacións
para axustarse ás modas do momento.
E o feito de que se repitan deste xeito,
cunha forma tan similar, en sistemas de crenzas tan distintos
suxire, diría eu,
que deberiamos ser escépticos sobre a veracidade
de calquera versión concreta destas historias.
O feito de que algunhas persoas crean
nun Deus omnipotente que as resucitará para vivir de novo
e outras crean que o farán científicos omnipotentes
suxire que ninguén cre isto
baseándose na forza das probas.
Máis ben, cremos estas historias
porque estamos predispostos a crelas,
e estamos predispostos a crelas
porque lle temos moito medo á morte.
Polo tanto, a cuestión é:
estamos condenados a levar a única vida que temos
dun xeito marcado polo medo e a negación,
ou podemos superar este nesgo?
Ben, o filósofo grego Epicuro
pensou que podiamos.
Argumentaba que o medo á morte é natural,
pero non racional.
"A morte -dicía- non é nada para nós,
porque cando nós estamos aquí, a morte non o está,
e cando a morte está aquí, nós xa non estamos".
Isto cítase a miúdo, pero é difícil
comprendelo de verdade, interiorizalo,
porque exactamente esta idea de xa non estar
é moi difícil de imaxinar.
Así que 2000 anos despois, outro filósofo,
Ludwig Wittgenstein, expresouno así:
"A morte non é un evento na vida:
non vivimos para experimentar a morte."
E polo tanto -engadiu-
"neste sentido, a vida non ten final."
Polo que era natural que eu, de neno,
tivese medo de ser engulido polo baleiro,
pero non era racional,
porque ser engulido polo baleiro
é algo que ningún de nós
vai poder experimentar.
Agora, superar este nesgo non é fácil porque
o medo á morte está moi arraigado en nós,
aínda así, cando vemos que o medo en si mesmo non é racional,
e cando sacamos á luz
os xeitos en que inconscientemente nos condiciona,
podemos polo menos empezar
a intentar minimizar a influencia que ten
nas nosas vidas.
Ben, penso que axuda ver a vida
como un libro:
Tal como un libro está limitado polas cubertas,
por un comezo e un final,
a nosa vida está limitada polo nacemento e a morte,
e aínda que un libro está limitado por un comezo e un final,
pode abarcar paraxes distantes,
exóticas personaxes, aventuras fantásticas.
E aínda que un libro está limitado por un comezo e un final,
as súas personaxes
non coñecen horizontes.
Só coñecen os momentos que conforman a súa historia,
incluso cando o libro está pechado.
Así, as personaxes dun libro
non teñen medo de acadar a última páxina,
Long John Silver non ten medo de que ti
remates de ler A illa do tesouro.
Así deberiamos ser nós,
imaxina o libro da túa vida,
as cubertas, o comezo e o final, o nacemento e a morte,
Só podes coñecer os momentos intermedios,
os momentos que conforman a túa vida.
Non ten sentido que te asustes
do que hai fóra desas cubertas,
xa sexa antes do teu nacemento
ou despois da túa morte.
E non precisas preocuparte da lonxitude do libro,
de se é unha tira cómica ou unha epopea.
O único que importa,
é que fagas dela unha boa historia.
Grazas.
(Aplausos)