♪ [âm nhạc] ♪
- [Alex] Trong bài trước, ta đã biết trong thị trường cạnh tranh
thì doanh nghiệp không có nhiều quyền kiểm soát
về giá sản phẩm.
Doanh nghiệp phải chấp nhận giá thị trường.
Vì vậy quyết định của doanh nghiệp về tối đa hóa lợi nhuận trở thành
quyết định về mức sản lượng,
và đó là vấn đề mà giờ ta sẽ tìm hiểu.
Lợi nhuận là gì?
Lợi nhuận bằng tổng doanh thu trừ đi tổng chi phí.
Tổng doanh thu bằng giá nhân tổng sản lượng bán ra.
Tổng chi phí gồm 2 phần:
Thứ nhất là chi phí cố định.
Đây là chi phí không thay đổi theo sản lượng.
Giả dụ bạn là chủ
của giếng dầu nhỏ này và phải trả tiền thuê
phần đất nơi có giếng dầu.
Bạn phải thanh toán những chi phí thuê này
bất kể lượng dầu thu được từ giếng.
Tháng nào bạn cũng phải trả tiền thuê,
dù chỉ thu được 1 thùng dầu,
10 thùng dầu hay 11 thùng dầu trong tháng đó.
Số lượng không có tác động gì hết.
Bạn vẫn phải trả một khoản tiền thuê giống nhau.
Thậm chí không thu được chút dầu nào trong tháng đó,
hay nếu hố dầu cạn kiệt, thì bạn vẫn phải trả
mọi khoản tiền thuê đó.
Vì vậy, tiền thuê là chi phí cố định.
Chi phí này không thay đổi theo sản lượng.
Tiện thể nói luôn, nếu bạn sở hữu mảnh đất,
nếu bạn cho ai đó thuê,
thì còn có thêm một khoản chi phí cơ hội nữa.
Vậy việc tính lợi nhuận nên gộp cả
chi phí cơ hội.
Đó là điều khiến việc tính lợi nhuận trong kinh tế
khác với định nghĩa về lợi nhuận trong kế toán.
Khái niệm lợi nhuận trong kinh tế bao gồm cả chi phí cơ hội.
Còn gì nữa?
Chi phí biến đổi là chi phí
thay đổi theo mức sản lượng.
Ví dụ, tiền điện để bơm dầu.
Càng bơm nhiều dầu, giàn khoan càng phải chạy nhanh,
rõ ràng bạn sẽ càng sử dụng nhiều điện năng hơn.
Nếu chạy máy 24h/ngày, bạn sẽ sử dụng
nhiều điện hơn so với khi bạn chạy máy
12h/ngày.
Chi phí đi lại: bạn phải tới giếng lấy dầu,
hút lên xe tải, vận chuyển dầu đi...
Đây đều là những chi phí biến đổi theo sản lượng,
thường sẽ tăng lên khi bạn sản xuất nhiều thêm.
Tóm lại, đó là các chi phí biến đổi.
Vậy tổng chi phí
bằng chi phí cố định cộng chi phí biến đổi,
mà chi phí biến đối lại phụ thuộc vào sản lượng.
Được rồi! Vậy bạn tối đa hóa lợi nhuận bằng cách nào?
Vâng, chúng ta sẽ không dùng đến toán học ở đây,
nhưng với những người hiểu môn toán,
tôi muốn lướt qua để bạn hiểu tác dụng
của các phép tính và chỉ ra một cách dễ dàng
để tìm ra đáp số.
Bạn đã biết lợi nhuận là tổng doanh thu trừ đi tổng chi phí
và cả hai đều là hàm số của mức sản lượng.
Khi toán học, làm thế nào để tối đa hóa từng hàm số?
Bạn hãy nhớ lại môn đại số.
Bạn lấy đạo hàm của hàm số đó
và đặt bằng 0.
Vậy trong trường hợp này, ta lấy đạo hàm
của lợi nhuận chia cho sản lượng và đặt
bằng 0.
Vì thế, đạo hàm lợi nhuận chia cho sản lượng
là đạo hàm của tổng doanh thu
chia cho sản lượng, trừ đi đạo hàm của tổng chi phí
chia cho sản lượng.
Trong kinh tế học, có tên gọi riêng
cho hai đạo hàm này.
Đạo hàm của tổng doanh thu chia cho sản lượng
được gọi là doanh thu biên.
Đạo hàm của tổng chi phí chia cho sản lượng
được gọi là chi phí biên.
Ta muốn tìm sản lượng mà doanh thu biên
trừ đi chi phí biên bằng 0, hay nói cách khác,
ta muốn tìm sản lượng mà doanh thu biên
bằng chi phí biên.
Hay nói cách khác, sản lượng tối đa hóa lợi nhuận
là sản lượng mà tại đó doanh thu biên bằng chi phí biên.
Giờ tôi sẽ giải thích rõ hơn,
đặc biệt là với những ai không hiểu môn toán,
nhưng với người đã hiểu rồi, thì đây chính là
điều bạn từng làm khi tính toán: lấy đạo hàm
bằng 0.
Được rồi, giờ ta sẽ phân tích.
Khi doanh nghiệp sản xuất được thêm một đơn vị sản lượng,
sẽ có thêm doanh thu và thêm chi phí.
Tối đa hóa lợi nhuận chính là việc so sánh
doanh thu và chi phí tăng thêm này.
Ta có các khái niệm như sau:
Doanh thu biên là doanh thu bổ sung vào tổng doanh thu,
do bán thêm 1 đơn vị sản lượng.
Chi phí biên là chi phí bổ sung vào tổng chi phí,
khi sản xuất thêm 1 đơn vị sản lượng.
Lợi nhuận được tối đa hóa ở mức sản lượng mà tại đó doanh thu biên
bằng chi phí biên.
Vì sao lại vậy?
Giả sử doanh thu biên
không bằng chi phí biên, ta sẽ chứng minh
bạn không thể tối đa hóa lợi nhuận trong trường hợp này.
Ví dụ, nếu doanh thu biên lớn hơn chi phí biên,
tức là bạn không tối đa hóa lợi nhuận, vì sản xuất càng nhiều
thì càng có thêm lợi nhuận.
Vì sao? Vâng, hãy nhớ rằng doanh thu biên là phần bổ sung
vào doanh thu khi sản xuất thêm 1 đơn vị.
Chi phí biên là phần bổ sung vào chi phí
khi sản xuất thêm 1 đơn vị.
Nếu doanh thu biên lớn hơn chi phí biên,
có nghĩa việc sản xuất đơn vị đó tạo thêm doanh thu
nhiều hơn chi phí bỏ ra.
Nói cách khác, bạn có thể gia tăng lợi nhuận
bằng cách sản xuất nhiều hơn.
Vậy nếu doanh thu biên vẫn tiếp tục lớn hơn
chi phí biên, bạn sẽ muốn sản xuất nhiều hơn.
Mặt khác, giả sử doanh thu biên
ít hơn chi phí biên, hay nói cách khác,
giả sử chi phí biên lớn hơn doanh thu biên.
Thì khi đó, bạn đang không tối đa hóa lợi nhuận
vì sản xuất ít hơn sẽ làm tăng lợi nhuận.
Vì sao lại vậy?
Hãy cùng xét chi phí biên.
Nếu bạn muốn sản xuất ít hơn 1 đơn vị, chi phí giảm xuống
bằng chi phí biên, doanh thu cũng giảm xuống
bằng doanh thu biên, nhưng vì chi phí biên lớn hơn
doanh thu biên, nên chi phí sản xuất
ít hơn 1 đơn vị sẽ giảm xuống nhiều hơn lượng doanh thu giảm.
Vậy nếu chi phí giảm xuống đến mức nhiều hơn doanh thu
đang giảm xuống, bạn cũng sẽ làm tăng lợi nhuận.
Nếu doanh thu biên thấp hơn chi phí biên,
bạn muốn sản xuất ít hơn: bạn sẽ làm tăng lợi nhuận
bằng cách sản xuất ít hơn.
Nếu doanh thu biên lớn hơn chi phí biên,
bạn sẽ không tối đa hóa lợi nhuận.
Nếu doanh thu biên thấp hơn chi phí biên,
bạn đang không tối đa hóa lợi nhuận.
Bạn chỉ có thể tối đa hóa lợi nhuận nếu doanh thu biên
bằng chi phí biên.
Giờ ta sẽ thể hiện trên biểu đồ, bắt đầu với doanh thu biên.
Với doanh nghiệp cạnh tranh, điều này khá dễ dàng,
bởi hãy nhớ rằng, doanh nghiệp cạnh tranh
có quy mô khá nhỏ so với tổng thị trường.
Điều này có nghĩa là doanh nghiệp cạnh tranh có thể dễ dàng nhân đôi sản lượng,
mà không đẩy giá thị trường xuống.
Kết quả là, với doanh nghiệp cạnh tranh,
doanh thu biên bằng giá thị trường.
Ví dụ, giả sử doanh nghiệp đang sản xuất 2 đơn vị sản lượng
và quyết định sản xuất thêm đơn vị thứ 3,
thì doanh thu bổ sung cho đơn vị thứ 3 này là gì?
Đó là giá cả.
Đó là giá mà doanh nghiệp có được từ thùng dầu đó.
Nếu doanh nghiệp sản xuất thêm thùng dầu thứ 4 thì sao?
Doanh nghiệp thu được gì? Phần doanh thu bổ sung là bao nhiêu?
Đó là giá của thùng dầu.
Vậy đơn vị thứ 5 thì sao?
Một lần nữa, giá là phần bổ sung vào doanh thu, tức doanh thu biên.
Vậy, doanh thu biên của doanh nghiệp cạnh tranh
bằng giá cả và nằm ngang,
tức là không thay đổi khi doanh nghiệp thay đổi sản lượng,
bởi doanh nghiệp có quy mô nhỏ so với thị trường.
Còn chi phí biên thì sao?
Hình dạng điển hình của đường chi phí biên
sẽ dốc lên như thế này.
Một lần nữa, ta xét về giếng dầu nhé!
Ta có thể sản xuất nhiều hơn từ giếng dầu này,
nhưng vẫn có giới hạn.
Ta chỉ có thể chạy máy thật nhanh.
Ta phải thúc máy khoan chạy tích cực khi bắt đầu sản xuất nhiều hơn.
Ta có thể dễ dàng sản xuất 3 hoặc 4 đơn vị,
nhưng để sản xuất 6, 7, 8, 9 thùng dầu
từ giếng dầu đó ta buộc phải chạy máy
thật nhanh, tức là phải sử dụng
rất nhiều điện năng,
phải liên tục bảo dưỡng...
Vì thế chi phí có xu hướng tăng thêm.
Ta không thể sản xuất số lượng dầu vô hạn
với cùng một chi phí từ giếng dầu này.
Chi phí sẽ tăng lên,
chi phi bổ sung cũng sẽ tăng lên,
khi ta muốn sản xuất nhiều hơn từ giếng dầu đó.
Đây là đường chi phí biên điển hình.
Vậy, đâu là điểm tối đa hóa lợi nhuận?
Lợi nhuận được tối đa hóa tại nơi mà doanh thu biên
bằng chi phí biên.
Trong trường hợp này, với doanh nghiệp cạnh tranh,
doanh thu biên bằng giá cả.
Vậy lợi nhuận được tối đa hóa khi giá bằng với
chi phí biên, hay chính là ở điểm này.
Giờ ta hãy tư duy một cách trực quan.
Ở bên trái, đây là doanh thu bổ sung
từ việc bán 1 thùng dầu.
Đây là chi phí bổ sung từ việc bán 1 thùng dầu.
Khi so sánh, bạn sẽ thấy doanh thu lớn hơn chi phí,
vì thế doanh nghiệp sẽ bán nhiều hơn.
Doanh thu lớn hơn chi phí, vì thế bán nhiều hơn.
Doanh thu lớn hơn chi phí.
Bạn sẽ tiếp tục bán nhiều hơn cho tới khi đạt đến điểm này.
Bạn có muốn đi xa hơn không? Không.
Ở đây, chi phí lớn hơn doanh thu.
Bằng cách bán ít hơn, bạn có thể giảm chi phí
nhiều hơn giảm doanh thu,
vì vậy lợi nhuận tăng lên
và đó là lý do khiến điểm này, nơi doanh thu biên
bằng chi phí biên, hay giá cả bằng chi phí biên,
chính là điểm mà lợi nhuận được tối đa hóa.
Giờ hãy nhớ lại ngay từ đầu,
chúng ta đã muốn giải thích hành vi của doanh nghiệp.
Vậy cùng giải thích hành vi của doanh nghiệp thông qua việc tối đa hóa lợi nhuận.
Giả sử giá thị trường là 50 đô la/thùng dầu.
Vậy, để tối đa hóa lợi nhuận,
doanh nghiệp chọn mức sản lượng, trong trường hợp này
là khoảng 8 thùng dầu, để doanh thu biên
bằng chi phí biên.
Nhớ là với doanh nghiệp cạnh tranh, doanh thu biên bằng với giá cả.
Vậy để tối đa hóa lợi nhuận, doanh nghiệp phải sản xuất một lượng
khoảng 8 thùng dầu.
Giả sử giá thị trường tăng lên 100 đô la.
Để tối đa hóa lợi nhuận, doanh nghiệp sẽ tăng sản lượng
dọc theo đường chi phí biên, giữ mối quan hệ này
để giá cả luôn bằng chi phí biên.
Giá tăng lên 100 đô la, nhưng vì doanh nghiệp mở rộng
dọc theo đường chi phí biên, nên chi phí biên cũng tăng lên.
Vậy đây là điểm tối đa hóa lợi nhuận
khi giá bằng 100 đô la.
Khi giá tăng lên 100 đô la, sản lượng tối đa hóa lợi nhuận
chỉ dưới 10 thùng dầu.
Vì thế điểm tối đa hóa lợi nhuận giải thích việc doanh nghiệp sẽ làm
khi giá thị trường thay đổi.
Giờ ta đã biết cách tìm mức sản lượng tối đa hóa lợi nhuận:
tìm sản lượng mà tại đó doanh thu biên
bằng chi phí biên; trường hợp này cũng giống như
doanh nghiệp cạnh tranh khi giá bằng
chi phí biên.
Giờ ta muốn biết về quy mô lợi nhuận.
Điều này gợi lên một vấn đề không dễ phát hiện.
Có thể bạn đang tối đa hóa lợi nhuận mà vẫn bị thua lỗ.
Vậy thì điều tốt nhất bạn có thể làm để bị thua lỗ.
Ta sẽ muốn thể hiện quy mô lợi nhuận trên biểu đồ,
hay mức độ thua lỗ khi bạn tối đa hóa lợi nhuận.
Để làm việc này, ta cần giới thiệu
thêm một khái niệm khác - một đường mới,
đó là đường chi phí trung bình.
Chi phí trung bình đơn giản là chi phí trên mỗi đơn vị sản lượng.
Đó là tổng chi phí chia cho Q,
tức sản lượng sản xuất được.
Một lần nữa, chi phí trung bình bằng tổng chi phí chia cho Q.
Việc thêm đường chi phí trung bình vào biểu đồ
sẽ giúp ta thể hiện lợi nhuận trên biểu đồ.
Đó là điều ta muốn và ta sẽ tìm hiểu
trong bài học sau.
Cảm ơn các bạn.
- [Lời dẫn] Nếu muốn tự kiểm tra,
hãy nhấn "Practice Questions".
Còn đã sẵn sàng học tiếp, hãy nhấn "Next Video".
♪ [âm nhạc] ♪