Jak to możliwe, że w telewizji tak wiele międzygalaktycznych ras
mówi doskonale po angielsku?
Po prostu nikt nie chce oglądać załogi statku kosmicznego
tworzącej latami słownik języka kosmitów.
Dla porządku trzeba wspomnieć,
że twórcy Star Treka i innych światów science-fiction,
wprowadzili ideę uniwersalnego translatora,
przenośnego urządzenia tłumaczącego na dowolny język.
Czy taki wynalazek jest w ogóle realny?
Istnieje wiele programów, które mają to właśnie robić:
wziąć z jednego języka słowo, zdanie, a nawet całą książkę
i przełożyć na niemal każdy inny język,
zarówno współczesny angielski, jak i starożytny sanskryt.
Gdyby tłumaczenie polegało jedynie na wyszukiwaniu słów w słowniku,
programy te byłyby lepsze od tłumacza-człowieka.
W rzeczywistości jest to bardziej skomplikowane.
Program o systemie regułowym korzysta z leksykalnej bazy danych
zawierającej wszystkie słowa ze słownika,
ich wszystkie formy gramatyczne
oraz zbiór zasad gramatycznych do rozpoznawania elementów języka.
W pozornie prostym zdaniu: "Dzieci jedzą muffinki",
program najpierw analizuje składnię albo strukturę gramatyczną,
rozpoznając "dzieci" jako podmiot,
a resztę zdania jako orzeczenie,
składające się z czasownika "jeść",
oraz dopełnienia bliższego "muffinki".
Potem musi rozpoznać angielską morfologię,
czyli jak można rozbić język na najmniejsze elementy znaczeniowe,
takie jak słowo muffinka
i "s", angielski sufiks liczby mnogiej.
Wreszcie musi zrozumieć semantykę,
czyli co właściwie znaczą poszczególne części zdania.
Żeby przetłumaczyć to zdanie prawidłowo,
program odniesie się do innego słownictwa oraz zasad gramatycznych
dla każdego elementu w języku docelowym.
Tutaj sprawy zaczynają się komplikować.
Składnia niektórych języków pozwala dowolnie zmieniać szyk zdania,
a w innych po zmianie szyku okazałoby się, że muffinki jedzą dzieci.
Morfologia też może stanowić problem.
Słoweński rozróżnia między dwójką a trójką i więcej dzieci
za pomocą sufiksu liczby podwójnej, nieobecnej w wielu językach.
W rosyjskim brak przedimków określonych
powoduje, że nie wiemy, czy dzieci jedzą konkretne muffinki,
czy jadają je w ogóle.
Wreszcie, nawet gdy znaczenie jest technicznie poprawne,
program może przeoczyć drobne różnice znaczeniowe,
jak to, czy dzieci "jedzą" muffinki,
czy je "pożerają".
Inną metodą jest statystyczne tłumaczenie maszynowe,
czyli analiza bazy danych z książkami, artykułami i dokumentami,
które wcześniej zostały przetłumaczone przez człowieka.
Wyszukując dopasowania między źródłem a przetłumaczonym tekstem,
które raczej nie pojawiają się przez przypadek,
program może rozpoznać odpowiadające sobie frazy i wzory
i wykorzystać je potem w tłumaczeniach.
Jednak jakość takiego tłumaczenia
zależy od wielkości bazy danych
oraz dostępności próbek dla poszczególnych języków
lub stylów pisania.
Problemy, jakie komputery mają z wyjątkami, nieregularnościami
i odcieniami znaczeniowymi zrozumiałymi tylko dla człowieka,
doprowadziły pewnych badaczy do wniosku, że rozumienie przez nas języka
jest wytworem biologicznej struktury naszego mózgu.
Jeden z najbardziej znanych fikcyjnych uniwersalnych translatorów,
Ryba Babel z "Autostopem przez galaktykę",
nie jest maszyną, ale stworzonkiem,
które tłumaczy fale mózgowe i sygnały nerwowe czujących istot
za pomocą telepatii.
Na razie nauka języków w tradycyjny sposób
wciąż da nam lepsze wyniki niż jakikolwiek dostępny program.
To niełatwe zadanie,
a ogromna ilość języków na świecie
i coraz więcej interakcji między ich użytkownikami
pozostanie bodźcem do dalszego rozwoju tłumaczenia automatycznego.
Być może do czasu, gdy spotkamy obcych z innych galaktyk,
będziemy mogli porozmawiać z nimi za pomocą maleńkiego gadżetu,
a może będziemy musieli i tak sporządzić słownik.