(Muziek)
Ongeveer 43.000 jaar geleden
stierf een jonge holenbeer op de glooiende heuvels
bij de noordwestelijke grens van het huidige Slovenië.
Zo'n duizend jaar later stierf een mammoet in Zuid-Duitsland.
Een paar eeuwen later stierf ook een vale gier
in diezelfde regio.
We weten bijna niets over hoe deze dieren aan hun einde kwamen,
maar deze wezens, die op verschillende plaatsen en tijdstippen leefden,
deelden een opmerkelijk lot.
Na hun dood werd een bot van ieder skelet
door menselijke handen omgevormd
tot een fluit.
Denk daar even over na.
Je bent een holbewoner, 40.000 jaar geleden.
Je kan vuur maken.
Je hebt gereedschap gemaakt om te jagen.
Je weet hoe je van dierenhuiden kledij kan maken
om 's winters warm te blijven.
Wat zou je daarna uitvinden?
Het lijkt absurd dat je een fluit zou uitvinden,
een object dat zorgt voor nutteloze vibraties van luchtmoleculen.
Maar dat is exact wat onze voorouders deden.
En dit blijkt verrassend genoeg zeer gebruikelijk te zijn
in de geschiedenis.
Soms vinden mensen iets uit
omdat ze willen overleven, of hun kinderen willen voeden,
of het naburige dorp willen veroveren.
Maar even vaak
ontstaan nieuwe ideeën
simpelweg omdat ze leuk zijn.
En wat écht raar is:
veel van die speelse, schijnbaar pietluttige uitvindingen
brengen uiteindelijk belangrijke veranderingen voort
in de wetenschap, de politiek en de maatschappij.
Wat is de belangrijkste uitvinding van de moderne tijd?
Programmeerbare computers.
Er wordt gezegd dat computers afkomstig zijn van militaire technologie,
aangezien veel van de eerste computers ontworpen waren om oorlogscodes te kraken
en raketbanen te berekenen.
Maar eigenlijk, is de oorsprong van de moderne computer
veel speelser
en zelfs muzikaler
dan je zou denken.
Het idee achter de fluit,
waarbij geluid ontstaat door lucht doorheen een buisje te blazen,
werd later aangepast, en zo ontstond het eerste orgel
meer dan 2.000 jaar geleden.
Iemand kreeg het briljante idee om geluiden te creëren
door met z'n vingers op kleine hendeltjes te drukken,
en vond zo het eerste muzikale toetsenbord uit.
Toetsenborden evolueerden van orgels tot klavichorden, tot klavecimbels,
tot de piano.
Tot in het midden van de 19e eeuw,
toen een groep uitvinders uiteindelijk het idee kregen
om een klavier te gebruiken voor letters in plaats van geluiden.
De allereerste schrijfmachine
heette oorspronkelijk zelfs 'de schrijvende klavecimbel'.
De fluit en muziek zorgden voor nog belangrijkere doorbraken.
Ongeveer duizend jaar geleden,
op het hoogtepunt van de islamitische renaissance,
ontwierpen drie broers in Bagdad een toestel:
een geautomatiseerd orgel.
Ze noemden het 'het instrument dat zichzelf bespeelt'.
Het instrument was eigenlijk een gigantische muziekdoos.
Het orgel kon verschillende liedjes spelen door staafjes te plaatsen
op een roterende cilinder.
Als je een ander liedje wilde horen,
plaatste je er een nieuwe cilinder in met een ander liedje.
Het was het eerste instrument in zijn soort.
Het was programmeerbaar.
Dit was een gigantische stap voorwaarts.
Het idee van hardware en software
wordt door deze uitvinding voor het eerst voorstelbaar.
Dat ongelooflijk krachtige idee
ontstond niet als een instrument voor oorlog of verovering,
of noodzaak.
Het ontstond uit het vreemde genoegen wanneer een machine muziek maakt.
In feite werd het idee van programmeerbare machines
zo'n 700 jaar lang in leven gehouden door muziek.
Tijdens de 18e eeuw werden muziekmachines
het favoriete speeltje van de Parijse elite.
Entertainers gebruikten diezelfde gecodeerde cilinders
om de fysieke bewegingen te besturen van zogenaamde 'automata',
een voorloper van de robot.
Eén van de bekendste robots was,
goed geraden,
een geautomatiseerde fluitspeler,
ontworpen door de Franse uitvinder
Jacques de Vaucanson.
Terwijl de Vaucanson zijn muzikale robot ontwierp,
kreeg hij nog een idee.
Als je een machine kon programmeren om leuke geluiden te maken,
kon je ze toch ook programmeren om kleurenpatronen te weven in stof?
De staafjes van de cilinder stelden dan geen muzieknoten meer voor,
maar wel garen in verschillende kleuren.
Als je een ander patroon in je stof wilde,
plaatste je een nieuwe cilinder.
Dit was het eerste programmeerbare weefgetouw.
De cilinders waren te duur en tijdrovend om te maken,
maar een halve eeuw later
kreeg de Franse uitvinder Jacquard het idee
om geperforeerde kaartjes te gebruiken
in de plaats van metalen cilinders.
Papier bleek goedkoper en flexibeler
om het toestel te programmeren.
De ponskaarten inspireerden de Victoriaanse uitvinder Charles Babbage
om zijn analytische machine te ontwerpen.
Het was de eerste programmeerbare computer ooit.
Ponskaarten werden gebruikt door computerprogrammeurs
tot in de jaren 70.
Stel jezelf deze vraag:
wat zorgde voor het ontstaan van de moderne computer?
Ja, het leger speelde een belangrijke rol in het verhaal,
maar er waren ook andere elementen van belang:
muziekdozen,
speelgoed robot-fluitspelers,
klavecimbel-schrijfmachines,
gekleurde patronen in stof geweven,
en dat is nog maar een stuk van het verhaal.
Er is een hele lijst van baanbrekende ideeën en technologieën
die spelenderwijs tot stand kwamen:
openbare musea, rubber, de waarschijnlijkheidstheorie,
verzekeringen, en nog veel meer.
Uitvindingen ontstaan niet altijd uit noodzaak.
De speelsheid van onze geest gaat op onderzoek
en zoekt nieuwe mogelijkheden in de wereld rondom ons.
En door die zoektocht, leidden zoveel ervaringen
die begonnen met vreugde en plezier,
uiteindelijk tot belangrijke doorbraken.
Dit heeft volgens mij gevolgen voor de manier waarop we kinderen onderwijzen
en de manier waarop we innovatie aanmoedigen,
maar door zo na te denken over plezier en vreugde
kunnen we ook voorzien wat er te gebeuren staat.
Stel je voor: we zijn in het jaar 1750
en je probeert te voorspellen wat de grote veranderingen zullen zijn
in de 19e en 20e eeuw.
Geautomatiseerde machines, computers,
artificiële intelligentie...
Een programmeerbare fluit
die de Parijse elite vermaakt,
kon een even belangrijke hint zijn als eender wat.
Het leek gewoon een tijdverdrijf,
iets dat niet als 'nuttig' beschouwd werd,
maar het bleek het begin te zijn van een technologische revolutie
die de wereld zou veranderen.
De toekomst vind je daar
waar mensen het meeste plezier hebben.