Bu videoda petrol ve benzin fiyatları arasındaki
ilişkiyi, ve sizlerin de göreceğiniz üzere
ne kadar güçlü bir bağlılıkları olduğunu açımlamak istiyorum.
Şurada gördükleriniz gezegendeki sabitlenmiş petrol fiyatlarıdır.
Bu şu anda olduğumuz yere bağımlı ve görebileceğiniz gibi
varil başına Amerikan doları olarak ücretlendirilmiş. 2008'in başlarında 100 dolar civarındayken
140 dolara çıkmış sonra tekrar geri düşmüş
ardından hiç olmadığı kadar yükselmiş, şimdiyse varil başı 100 dolar.
Burada petrol fiyatlarını varil biriminden görüyoruz.
ve burada benzini görüyorsunuz
bu coğrafi açıdan daha da önemli çünkü göz önünde bulundurduğunuz yalnızca
ulaşım maliyetleri değil, aynı zamanda
petrol için özel bölge vergilendirmeleri ve bazen de
regülasyonlarla karşılaşılıyorsunuz. Ama vergilendirme daha büyük kısmı.
Yine de gördüğünüz gibi benzin, petrol fiyatlarıyla birlikte
yükseliyor, ve sonra düşüyor. Ve bu da
bir galon başına olan değer. Bu fiyatlar
New York'taki fiyatlar. Fakat tamamını kapatmazlar,
Petrolün varil fiyatı üzerinde görebileceğiniz herhangi bir şey
benizininkinden daha uçucudur.
İşte şurada da görülmekte, fakat burada da aynı
genel indeks var. Petrol fiyatları yükseldiği zaman
buradaki indeks yükselmekte fakat bu her zaman aynı
yüzdede değildir. Yine de burada kesinlikle bir ilişki vardır.
Şimdi, nedenini tam olarak açıklamadan önce, pompasına
4 dolar ödediğinizde, bunun ne kadarı petrol, ne kadarı
arıtım ve ne kadarı ulaşıma ayrılan bütçe.
En azından bir çeşit kurulum olarak
düşünelim, petrol nasıl oluyor da arabanıza kadar
geliyor ve bu kurulum sürecinde nasıl fiyatlandırıldığını düşünelim.
ya da benzinin fiyatı demeliydim.
Burada gördükleriniz, muhtemelen bunlara yabancı değilsinizdir,
bunlar petrol kuleleri, iki farklı tip: bu
bir açıkdeniz petrol kulesi, bu ise kara petrol kulesi.
Fakat ikisininde temel görevi aynı:
bir petrol yarığı bulana kadar yeri delmek
sonrasında petrolü dışarıya pompalamak
ve bir şekilde pazara ulaştırmak, ilk olarak
rafineriye bakalım. Açıkdeniz rafinerileri çok hızlı ve
çalışma yöntemleri şaşılası bir mühendislik harikası.
Okyanusun ortasında oturuyor ve kelimenin tam anlamıyla
okyanusun dibine iniyorlar, denizin tabanına gidiyorlar
ve oradan petrol yarıklarının olduğu
yere kadar deliyorlar, işte gerçek bir mühendislik harikası
ve çok dikkatli olmalısınız, bu çok tehlikeli olabilir.
Yani bir petrol kulesinde çalışmak ve açıkçası bir kaza olursa
durum çevresel bir kabusa dönüşebilir tıpkı
BP olayında olduğu gibi. Yine de bu tartışmasız
bir mühendislik harikasıdır. Şimdi, ihtiyacınız olan petrolü aldığınızda
onu rafineriye aktarırsınız böylece petrol
yararlı parçalarına ayrıştırılabilir. Petrolün
rafineriye ulaşması uzun bir boru hattı kombinasyonuyla ya da
petrol tankerleri ile sağlanabilir. Burada gördüğünüz
Alaska Boru Hattı, petrolü Alaska'nın en kuzeyden alır
ve en güneyine kadar taşır. Böylece petrol,
dünyanın her yerindeki rafinerilere gidebilecek
petrol tankerlerine yüklenebilir. Ya da direk tankerlere yüklenir.
Bazı açık deniz kulelerinde tankerler kullanılır, fakat eğer
kule petrolün taşınacağı yere yeterince yakınsa, boru hattıyla
da petrol rafine edileceği yere taşınabilir.
Ya da boru hattıyla bir tankere taşınır ve böylece petrol çok daha uzağa
taşınabilir. Böylece taşındığı yerden rafineriye getirilir.
Şimdi petrolün fiyatının nasıl yapılandırıldığını düşünmeye başlayabilriz
rafinerinin ne yaptığını düşünmeden önce.
Diyelim ki, güncel petrol fiyatı
ve yükseltilmiş rakamlar bir arada açıkça yürütülüyor.
Ama diyelim ki güncel petolün fiyatı varil başına 90 dolar.
Öyleyse bir varil (bu sadece bir birimdir) 42 galon suya
eşittir. O zaman bir varil suyum olduğunu söylediğimde
aslında 42 galon suyum olduğunu söylemiş oluyorum.
Ne var ki 42 galon işlenmemiş petrol 42 galon
benzine dönüştürülemiyor. 42 galon işlenmemiş petrolden
ancak 19 veya 20 galon benzin elde ediliyor.
Sayıyı kolay yapmak için 20 diyeceğim.
geri kalan miktar ise diğer malzemeler olacak, 22 galon başka ürünler.
Hatta 22 galon olmayabilir, bir kısmı yalnızca
atık olur ve bir kısmı da yan ürün. Yani aslında yalnızca
bir miktar petrol yakıt olarak rafine edilir.
Tam olarak rakamı vermeyeceğim, geri kalanı diğer malzemeler.
Diyelim ki, rafine ödemesi varil başına 90 dolar oluyor,
bu rakam petrol üreticilerinin kattığı fiyat
ve ayrıca rafineriye kadar olan ulaşım ücretiyle de
ilgileniyorlar, mesela yalnızca argüman üretmek adına
diyelim ki, rafineri satabilir.
Ya da diyelim ki, ulaşım ağıyla bile ilginlenmiyor,
Farz edelim bazı insanlar direk olarak rafineriden
satın almak istiyorlar, istedikleri benzini
galon fiyatı 3.25 dolardan almak, böylece rafinerideki benzin,
insanların harcamak istediği, taşıyıcılar da galon başına 3.25 dolar
ödemek istiyorlar, ve bu bir varilden yalnızca
20 galon benzin elde edecekler, bunu galonu 3.25 dolardan
satabilirler. Böylece elde edecekleri fiyat
benzin için 20*3,25=$65 .
Diyelim ki, argüman vermek adına,
diğer malzemelerden 35 dolar elde ettiler
Bu "diğer malzemelerin" bir kısmı aslında kullanılabilirdir, bu
motor yağı, jet yakıtı ya da doğal gaz olabilir.
Bu tip şeyler... Açıkçası doğrudan rafineride kullannılacak yakıt
olarak da kullanılabilir. O zaman bunu yeniden kurmakla başlayalım
düşünebileceğimiz bir yol, şu şekilde çiziyim
fiyatı 3.25 dolara yükseltelim, bu fiyat rafinerinin
yükselttiği, rafinerinin asıl istediği fiyat.
Diyelim ki, bu bir dolar, bu iki dolar
ve bu da üç dolar, ve bunlar 3.25 doları oluşturuyor.
3.25 dolar böyle olurdu, işte bu
rafinerinin aldığı, nasıl yaptığını düşünmek için bir yol.
Aslında tam olarak... tam olarak bütün kar benzinden gelmiyor
fakat rafineriyi düşündüğümüzde, varili 90 dolar
olan işlenmemiş petrolü
benzin olarak 65 dolardan satacaklar ve
diğer malzemelerden de 35 dolar kazanacaklar.
Toplam miktar 100 dolar ediyor. Yani işlenmemiş petrolü
90 dolardan alabiliyorlar (yani yaptıkları bu) ve sonra
100 dolardan satabiliyorlar, bunu düşünmenin bir
yolu, en azından bu durum için, aldıkları ücretin %90ı
"diğer malzemeler" ve benzin arasında
paylaştırılmış, görüldüğü gibi bu ayırmak için
çok da kolay değil, fakat bu örnek için karlı pay
benzinin fiyatıdır. Bu nasıl değerlendirdiğinize bağlıdır
ama karlı bir payı sağlayan işlenmemiş üründür
ve işte şurada görebildiğiniz
aslında rafinerinin ne kadar ürettiğidir ve bu miktar
aslında maliyetine ters düşmektedir. Yani aslında
ürettikleri üründen elde ettikleri miktar işlenmemiş petrol için
ödedikleri miktarla ters orantıda, bu marja genelde
çatlak ilerleme denir. Aslına bakacak olursa rafinerinin
tüm yaptığı, işlenmemiş petrolü çeşitli bölümlere ayırmak.
Bu aslında çok kolay, tamam "çok kolay" demek istemiyorum
Rafineriyi incelediğiniz zaman, bu işlemin o kadar kolay olmadığını
görürsünüz, fakat işlemin nasıl olduğu gayet
açıktır. İşlenmemiş petrol alınır ve bir kazanın
içinde ısıtılır, işte tam şurada petrol
gittikçe ısınıyor. Bu kazan,
genellikle petrolün birtakım yan ürünleriyle doldurulur,
ve sonra petrol damıtma kulesine geçirilir.
İşte bu yüzden rafinerideki tüm bu kuleleri görüyoruz.
Bunlar damıtma kuleleridir. Damıtma kulelerinde
farklı kaynama noktaları olan petrolün farklı kısımları
ayrışır. Petroldeki çok uzun karbon
zincirleri çok yüksek derecelerde kaynarlar.
Böylece ne kadar sıcak olurlarsa olsunlar
kaynamayacaklardır. Aşağıda sıvı hallerinde kalmaya devam
edecekler. Bir süre sonra görece daha kısa zincirli maddeler
kaynayacak ve biraz da olsa buharlaşacaktır, fakat
buharlaşarak yükselen maddeler hemen soğutulacak ve
hemen oraya yoğunlaşacaktır, böylece borularla
uzağa aktarılacaklardır. Ardından daha kısa zincirli
maddeler biraz daha yükselecek ve
soğutma yapılmadan bile hemen yoğuşup sıvı haline
dönen maddeler oluşacaktır. Bu maddeler hemen oradan
toplanabilirler... doğal gazlar gibi zinciri çok kısa
olan maddeler karışım üzerinden
toplanabilirler. Arabanıza koyduğunuz benzin işte
tam olarak buradan toplanabilmektedir.
Yani aslen yaptığınız petrolü farklı bölümlerine
ayırmak. Bazı yan ürünler...
mesela motor yağı işte burada, yağdanlık olarak kullandığınız
şey, yakıt değil, motorunuz için. Buradan jet
yakıtı elde edebilirsiniz, ardından çok daha fazla farklı yakıt
elde edersiniz, petrol jölesi ve bu gibi şeyler...
Bunların hepsini işlenmemiş petrolden elde edebilirsiniz.
Her neyse, biz benzine geri dönelim.
Rafineri 3.25 dolar kazanır, şimdi benzini taşımamız
gerekiyor. Ulaşım maliyetinin 10 cent olduğunu
varsayalım. Burada 3.25 dolarımız vardı, şimdi
ulaşım maliyeti olarak 10 cent daha ekliyoruz.
Ulaşımı kısaca yazacağım.
Ve buradan benzin istasyonuna geldi, daha önce de belirttiğim gibi,
benzinin vergilendirmesi ağırdır ve hangi hükümet, hangi ülke
hatta hangi eyalet olduğuna göre ülkeler arasında farklılık gösterir.
Fakat kolaylık sağlamak adına galon başına 50 cent
olarak vergilendirildiğini varsayalım, bu miktar genelde
eyaletlerdeki vergiden çok farklı değildir.
Böylece galon başına 50 cent
işte şuraya.... bu vergi tam buraya eyalete ve
federal hükümete gidiyor. Evet bir daha bakalım
3.25 dolar rafinerinin aldığı, ulaşım için 10 cent ulaşım için,
3.35 dolar, 50 cent vergiyi eklediğimizde 3.85 dolar oluyor.
ve işte şimdi benzin istasyonundayız. Yakıt için fiyat aslında
3.85 dolar olacak, fakat benzin istasyonunun da
para kazanması gerektiği için fiyata ekleme yapıyor.
Böylece benzin istasyonu yakıtı galonu 4 dolardan satıyor.
Diyebilirsiniz ki, hey! benzin istasyonu 15 cent ekledi
ama aslında bu 15 centinde bütük bir miktarı
kredi kartı işletmecilerine gidiyor. Çünkü çoğunlukla insanlar
pompa ücretlerini kredi kartıyla ödüyorlar. İşte bu benzin istasyonlarının
bu durumdan hoşnut olmalarının nedeni, indirim yapıldığında bile
o 15 centi ödemek zorundasınız, çünkü genellikle
5 cent civarında bir para kredi kartı
şirketlerine gidecektir. Yani geriye ancak
10 cent marj kalacaktır.
Her neyse, umarım bu size işlenmemiş petrolün nasıl benzine
dönüştüğü ve pompa başına ödeme yaparken
farklı kişilerin bu işin içinde nasıl yer aldıkları
ve ortada ne kadar paranın döndüğüyle ilgili
bir fikir vermiştir.