70,000 năm trước, tổ tiên chúng ta là những động vật không nổi bật.
Điều quan trọng nhất về những người tiền sử
là họ không quan trọng.
Tầm ảnh hưởng của họ đối với thế giới không lớn hơn của con sứa
hay của đom đóm hay chim gõ kiến là bao.
Trái lại với thời nay, chúng ta kiểm soát hành tinh này.
Và câu hỏi ở đây là:
Làm thế nào chúng ta đã đi từ đó cho đến đây?
Làm thế nào chúng ta từ những con khỉ không có gì nổi bật,
quanh quẩn một góc ở Châu Phi,
trở thành những kẻ thống trị Trái Đất?
Thông thường, ta tìm sự khác biệt giữa ta và các loài động vật khác
trên một mức độ cá nhân.
Chúng ta muốn tin rằng -- Tôi muốn tin rằng --
có một điều gì đó đặc biệt về tôi,
về cơ thể tôi, về trí não tôi,
làm tôi siêu việt hơn rất nhiều so với con chó hay con lợn, hay con tinh tinh.
Nhưng sự thật là, trên mức độ cá nhân,
đáng xấu hổ thay tôi giống một con tinh tinh.
Và nếu bạn bắt tôi và con tinh tinh rồi đặt chúng tôi trên hòn đảo vắng,
và chúng tôi phải đấu tranh cho sự sống còn để xem ai sống sót tốt hơn,
tôi sẽ đặt cược vào con tinh tinh, chứ không phải bản thân tôi.
Và đây không phải là điều gì sai đối với cá nhân tôi.
Tôi đoán nếu họ có lấy ai trong các bạn đi nữa, và đặt bạn một mình
với con tinh tinh ở hòn đảo nào đó,
con tinh tinh sẽ làm tốt hơn nhiều.
Điểm khác biệt thực sự giữa con người và loài động vật khác
không phải ở mức độ cá nhân;
nó ở mức độ tập thể.
Con người điều khiển hành tinh bởi vì ta là loài động vật duy nhất
có thể hợp tác một cách linh hoạt và với một số lượng lớn.
Có một số loài động vật khác
như các loại côn trùng sống theo đàn, ong, kiến --
có thể cộng tác với số lượng lớn, nhưng chúng không cộng tác linh hoạt.
Sự hợp tác của chúng rất cứng nhắc.
Về cơ bản một tổ ong chỉ có thể hoạt động theo một cách.
Và nếu có một cơ hội mới hoặc một mối nguy hiểm mới,
những con ong không thể tái tạo lại tổ chức xã hội qua một đêm.
Ví dụ, chúng không thể hành hình nữ hoàng
và thiết lập một nền cộng hòa của ong,
hoặc một chế độ độc tài cộng sản của ong thợ.
Động vật khác như các loài có vú theo đàn
chó sói, voi, cá heo, tinh tinh --
chúng có thể hợp tác một cách linh hoạt hơn,
nhưng chúng chỉ có thể làm như vậy với một số lượng nhỏ,
vì sự cộng tác giữa những con tinh tinh
dựa trên mức độ thân thiết giữa con này đối với những con khác
Tôi là tinh tinh và bạn là tinh tinh,
và tôi muốn hợp tác với bạn.
Tôi cần phải thật biết về bạn.
Bạn là loài tinh tinh nào?
Bạn là tinh tinh tốt?
Bạn là tinh tinh xấu?
Bạn có đáng tin cậy không?
Nếu tôi không biết bạn, sao tôi có thể hợp tác với bạn?
Loài động vật duy nhất có khả năng kết hợp cả hai khả năng với nhau
và có thể hợp tác vừa linh hoạt vừa với một số lượng lớn
Là chúng ta, Homo sapiens.
Một chọi một, hay thậm chí 10 chọi 10
loài tinh tinh có thể mạnh hơn chúng ta.
Nhưng, nếu bạn thử để 1000 người đấu với 1000 con tinh tinh,
con người sẽ chiến thắng dễ dàng, với một lý do đơn giản
rằng 1000 con tinh tinh không thể hợp tác tí nào cả.
Và nếu bây giờ bạn thử nhồi 100,000 con tinh tinh
vào đường Oxford hay vào sân vận động Wembley,
hay quảng trường Tienanmen hay thành Vatican,
bạn chỉ được sự hỗn loạn, hoàn toàn hỗn loạn.
Chỉ cần tưởng tượng Sân vận động Wembley với 100.000 loài tinh tinh.
Thật là điên rồ.
Trái lại, hàng chục ngàn thường người tập trung tại chỗ đó
và cái ta nhận được thường không phải là sự hỗn loạn.
Cái ta nhận được là một mạng lưới hợp tác rất phức tạp và hiệu quả.
Tất cả những thành tựu to lớn của nhân loại trong suốt lịch sử,
cho dù đó là việc xây dựng các kim tự tháp hoặc bay tới mặt trăng,
đều không dựa trên năng lực cá nhân,
mà dựa trên khả năng hợp tác linh hoạt với số lượng lớn.
Thậm chí hãy nghĩ về bài diễn thuyết của tôi ngay bây giờ:
Tôi đang đứng ở đây, trước khoảng 300 hay 400 khán giả,
phần lớn các bạn là những người hoàn toàn lạ với tôi.
Tương tự, tôi không thật sự biết hết tất cả những người đã tổ chức
và thu xếp sự kiện này.
Tôi không biết phi công và các thành viên phi hành đoàn của máy bay
đã đưa tôi qua đây hôm qua, đến London.
Tôi không biết người đã sáng chế và sản xuất
cái micrô và những cái máy quay này thứ đang ghi lại điều tôi đang nói
Tôi không biết người đã viết tất cả những cuốn sách và bài báo
mà tôi đọc để chuẩn bị cho bài nói này.
Và tôi chắc chắn không biết tất cả những người
có thể đang xem bài diễn thuyết này qua mạng,
một nơi nào đó ở Buenos Aires hay ở New Delhi.
Tuy nhiên, mặc dù chúng ta không biết nhau,
ta vẫn có thể làm việc với nhau để tạo sự trao đổi ý tưởng toàn cầu.
Đây là một điều mà tinh tinh không thể làm.
Chúng tất nhiên có giao tiếp,
nhưng bạn không thể bắt con tinh tinh đi đến một đàn tinh tinh lạ nào đó
để nói cho chúng về những trái chuối hay những con voi,
hay bất kì thứ nào mà làm những con kia hứng thú.
Sự hợp tác thì tất nhiên không phải lúc nào cũng tốt;
tất cả những điều khủng khiếp con người đã và đang làm trong suốt lịch sử --
và chúng ta đã làm một số chuyện rất tồi tệ --
tất cả những điều đó đều dựa trên sự hợp tác với quy mô lớn.
Nhà tù là một hệ thống có hợp tác;
lò mổ là một hệ thống có hợp tác;
trại tập trung là một hệ thống có hợp tác.
Tinh tinh không có lò mổ và các nhà tù và trại tập trung.
Bây giờ giả sử tôi thuyết phục được bạn rằng,
ta điều khiển thế giới vì ta hợp tác linh hoạt được với số lượng lớn
Câu hỏi tiếp theo ngay lập tức nảy sinh
trong tâm trí của một người nghe tò mò là:
Chính xác thì làm sao ta làm điều đó?
Điều gì chỉ cho phép chúng ta, trong tất cả động vật, hợp tác như vậy?
Câu trả lời là trí tưởng tượng của chúng ta.
Chúng ta có thể hợp tác linh hoạt với vô số người lạ,
bởi vì chỉ chúng ta, trong số tất cả động vật trên hành tinh,
có thể tạo ra và tin vào các điều hư cấu, các câu chuyện hư cấu.
Và miễn là mọi người cùng tin một điều hư cấu,
thì mọi người đều tuân thủ và cùng tuân theo những luật lệ,
những quy tắc, những tiêu chuẩn.
Những loài động vật khác sử dụng hệ thống giao tiếp của chúng
chỉ để miêu tả hiện thực.
Một con tinh tinh có thể nói, "Kìa! Có một con sư tử, hãy chạy đi!"
Hay "Nhìn kìa! Có một cây chuối đằng kia! Hãy tới đó và lấy chuối!"
Con người trái lại sử dụng ngôn ngữ không đơn thuần để miêu tả thực tại,
mà còn để tạo ra những thực tế mới, những thực tế hư cấu.
Một người có thể nói, "Nhìn kìa, có một vị thần trên những đám mây!
Và nếu bạn không làm thứ tôi yêu cầu,
khi bạn chết, Chúa sẽ trừng phạt bạn và đày bạn xuống địa ngục. "
Và nếu tất cả các bạn đều tin vào câu chuyện tôi mới nghĩ ra này,
thì bạn sẽ làm theo những quy tắc và luật lệ và tiêu chuẩn,
và bạn có thể hợp tác
Có một thứ chỉ có con người mới làm được
Bạn không bao giờ có thể thuyết phục con tinh tinh đưa bạn trái chuối
bằng cách hứa là, " sau khi chết, mày sẽ lên thiên đàng tinh tinh ..."
(Tiếng cười)
"và mày sẽ được rất nhiều chuối cho những việc tốt.
Giờ đưa tao trái chuối đi"
Sẽ không có con tinh tinh nào tin vào chuyện như vậy
Chỉ có con người tin vào những chuyện như vậy,
đó là lý do ta điều khiển thế giới,
trong khi tinh tinh bị nhốt trong vườn thú và phòng thí nghiệm nghiên cứu.
Bây giờ có lẽ bạn thấy chấp nhận được rằng đúng,
trong lĩnh vực tôn giáo con người hợp tác khi cùng tin vào những điều hư cấu.
Hàng triệu người đến với nhau để xây dựng một nhà thờ hoặc một thánh đường Hồi giáo hay
đấu trong cuộc thập tự chinh hay thánh chiến vì họ tin vào những chuyện tương tự
về Chúa và thiên đàng và địa ngục.
Nhưng điều tôi muốn nhấn mạnh là chính cơ chế đó
làm nền tảng cho các hình thức hợp tác quy mô lớn khác của con người,
không chỉ trong lĩnh vực tôn giáo;
Lấy lĩnh vực pháp lý làm ví dụ.
Hầu hết các hệ thống pháp luật trên thế giới hiện nay dựa trên nhân quyền
Nhưng nhân quyền là gì?
Nhân quyền giống như Chúa và thiên đàng chỉ là một câu chuyện mà ta nghĩ ra.
Chúng không phải là một thực tế khách quan;
chúng không phải là một số tác dụng sinh học về homo sapiens.
Lấy một con người, phẫu thuật anh ta, nhìn vào trong
bạn sẽ tìm thấy tim, thận, các tế bào thần kinh, nội tiết tố, DNA,
nhưng bạn sẽ không thấy quyền nào.
Nơi duy nhất bạn tìm thấy quyền lợi là trong những câu chuyện
chúng ta đã nghĩ ra và truyền khắp thế giới trong vài thế kỉ gần đây.
Chúng có thể là những câu chuyện tích cực, những câu chuyện rất tốt,
nhưng chúng vẫn chỉ là những câu chuyện hư cấu mà chúng ta đã nghĩ ra.
Điều này cũng đúng trong lĩnh vực chính trị.
Yếu tố quan trọng nhất trong nền chính trị hiện đại là các quốc gia và dân tộc.
Các quốc gia và dân tộc là gì?
Chúng không phải là một sự vật khách quan.
Một ngọn núi là một sự vật khách quan.
Bạn có thể nhìn thấy, bạn có thể chạm, bạn có thể từng ngửi thấy nó.
Nhưng một quốc gia hay một dân tộc,
như Israel hay Iran hay Pháp hay Đức,
đây chỉ là một câu chuyện mà chúng ta đã sáng tạo ra
và trở nên gắn bó rất mật thiết.
Điều này cũng đúng trong lĩnh vực kinh tế.
Các nhân tố quan trọng nhất hiện nay trong nền kinh tế toàn cầu
là các công ty và tập toàn.
Nhiều người trong số các bạn hôm nay, có lẽ, làm việc cho một tập đoàn,
như Google hay Toyota hay McDonald.
Những thứ này chính xác là gì?
Chúng là thứ mà các luật sư gọi là những điều hư cấu pháp lý.
Chúng là những câu chuyện đã được sáng tạo và duy trì
bởi những pháp sư hùng mạnh mà chúng ta gọi là luật sư.
(Tiếng cười)
Và các tập đoàn làm gì cả ngày?
Phần lớn thời gian họ cố gắng kiếm tiền.
Tuy nhiên, tiền là gì?
Một lần nữa, tiền không phải là một sự vật khách quan; nó không có giá trị khách quan.
Lấy tờ giấy màu xanh lá cây này, tờ tiền dollar làm ví dụ.
Hãy nhìn nó -- nó không có giá trị.
Bạn không thể ăn nó, bạn không thể uống nó,
bạn không thể mặc nó.
Nhưng những người kể chuyện bậc thầy này đã đến --
những chủ ngân hàng lớn,
những bộ trưởng tài chính,
những thủ tướng,
và họ kể cho ta một câu chuyện rất thuyết phục:
"Thấy mảnh giấy màu xanh chứ?
Nó thực sự đáng giá 10 trái chuối."
Nếu tôi tin điều đó và bạn tin điều đó
và mọi người tin điều đó,
nó thực sự có tác dụng.
Tôi có thể cầm tờ giấy vô dụng này,
đi tới siêu thị,
đưa nó cho một người hoàn toàn lạ mà tôi chưa từng gặp bao giờ,
và đổi lại nhận được chuối thật mà tôi thực sự có thể ăn.
Đây thật sự là điều tuyệt vời.
Không thể làm điều đó với tinh tinh.
Tinh tinh tất nhiên trao đổi:
"Vâng, mày cho tao quả dừa, tao sẽ cho mày quả chuối."
Chuyện đó có thể được.
Nhưng, mày đưa cho tao một mảnh giấy vô dụng
và mày muốn tao đưa mày trái chuối?
Đừng có mơ!
Mày nghĩ tao là con người ư?
(Tiếng cười)
Thật ra tiền bạc là câu chuyện thành công nhất
đã được sáng tạo và được con người truyền kể,
vì đó là câu chuyện duy nhất mà tất cả mọi người đều tin.
Không phải ai cũng tin vào Thiên Chúa,
không phải ai cũng tin vào nhân quyền,
không phải ai cũng tin vào chủ nghĩa dân tộc,
nhưng ai cũng tin vào tiền, và tin vào tờ dollar.
Thậm chí lấy ví dụ Osama Bin Laden.
Ông ta căm ghét chính trị Mỹ và tôn giáo Mỹ
và văn hóa Mỹ,
nhưng ông ta không có phản đối nào với dollar Mỹ.
Ông ta chậm chí rất thích chúng.
(Tiếng cười)
Tổng kết lại:
Con người chúng ta kiểm soát thế giới vì chúng ta đang sống trong một thực tế kép.
Tất cả các động vật khác sống trong một thực tại khách quan.
Thực tế của chúng bao gồm của các thực thể khách quan,
như những dòng sông và cây cối và những con sư tử và những con voi.
Con người chúng ta, chúng ta cũng sống trong một thực tại khách quan.
Trong thế giới của chúng ta cũng vậy, có sông và cây cối và sư tử và voi.
Nhưng qua nhiều thế kỷ,
chúng tôi đã xây dựng trên thực tế khách quan này
một lớp thực tế hư cấu nữa.
một thực tế cấu tạo bởi những thực thể hư cấu,
như các quốc gia, như những vị thần, như tiền bạc, như các tập đoàn.
Và điều tuyệt vời là khi lịch sử diễn ra,
sự thực hư cấu này đã càng trở nên mạnh mẽ hơn
để ngày hôm nay, lực lượng mạnh mẽ nhất trên thế giới
chính là những thực thể hư cấu.
Ngày nay, sự tồn tại của sông và cây cối và sư tử và voi
phụ thuộc vào các quyết định và mong muốn của các thực thể hư cấu,
như Hoa Kỳ, như Google, như Ngân hàng Thế giới -
những thực thể mà chỉ tồn tại trong trí tưởng tượng của chúng ta.
Xin cảm ơn.
(Vỗ tay)
B.Giussani: Yuval, bạn có một cuốn sách mới ra.
Sau Sapiens, bạn đã viết cuốn khác,
và nó đã ra bản Do Thái, nhưng chưa được dịch sang
Yuval N.Harari: Tôi đang làm bản dịch mà chúng ta đang nói.
BG: Trong cuốn sách, nếu tôi hiểu nó chính xác
bạn cho rằng những đột phá đáng kinh ngạc rằng chúng ta đang trải qua ngay bây giờ
không chỉ có khả năng làm cuộc sống ta tốt hơn,
mà chúng còn tạo ra, tôi trích dẫn nhé,
"các giai cấp và mâu thuẫn giai cấp mới giống điều cách mạng công nghiệp đã làm"
Bạn nói thêm đi!
YNH: Vâng. Trong cách mạng công nghiệp,
chúng ta đã thấy sự tạo thành tầng lớp giai cấp vô sản thành thị mới.
Và phần lớn lịch sử chính trị và xã hội của 200 năm qua có liên quan tới
điều phải làm với tầng lớp này, và những vấn đề và cơ hội mới.
Bây giờ, chúng ta thấy việc tạo ra một giai cấp lớn những con người vô dụng.
(Tiếng cười)
Khi máy tính càng trở nên tốt hơn trong càng nhiều lĩnh vực,
có một khả năng lớn là máy tính sẽ làm tốt hơn chúng ta
trong hầu hết công việc và sẽ khiến con người ta trở nên dư thừa.
Và sau đó câu hỏi chính trị và kinh tế lớn
của thế kỉ 21 sẽ là,
"Chúng ta cần con người làm gì?"
hoặc ít nhất, "Chúng ta cần thật nhiều con người làm gì?"
BG: Bạn có câu trả lời trong cuốn sách chứ?
YNH: Hiện nay, dự đoán tốt nhất của chúng tôi là để giữ chúng hạnh phúc bằng
thuốc phiện và đồ chơi điện tử
(Tiếng cười)
nhưng điều này nghe không giống một tương lai rất hấp dẫn.
BG: Ok, vậy cơ bản bạn đang nói trong cuốn sách và bây giờ,
cho tất cả các thảo luận về bằng chứng ngày càng nhiều
về sự bất bình đẳng kinh tế lớn, chúng ta chỉ đang ở giai đoạn đầu
của quá trình này?
Đây không phải là tiên tri.
nó là nhìn thấy tất cả các khả năng trước chúng ta.
Một khả năng là sự sáng tạo này của một giai cấp người vô dụng lớn.
Một khả năng khác là sự phân chia của loài người
thành các cấp sinh vật khác nhau,
với những người giàu có được nâng cấp thành thần thánh ảo,
và những người nghèo bị giáng xuống mức độ của những người vô dụng.
Tôi thấy sẽ có một TED talk nữa trong một hay hai năm tới
Cảm ơn, Yuval, vì đã đến đây.
YNH: Xin cảm ơn!