Hãy tưởng tượng điện thoại thông minh của bạn được thu nhỏ
và gắn thẳng vào não bạn.
Nếu bạn có kiểu con chíp não này,
bạn sẽ có thể đăng lên và tải xuống internet
bằng với tốc độ tư duy.
Truy cập mạng xã hội hay Wikipedia sẽ rất giống như --
ừm, ít nhất là từ bên trong --
như tra cứu chính trí nhớ của bạn.
Nó sẽ dễ và thân thuộc như khi tư duy vậy.
Nhưng để bạn biết được điều gì là đúng có dễ hơn không?
Chỉ vì cách truy cập thông tin là nhanh hơn
không có nghĩa nó đáng tin hơn, tất nhiên rồi,
và không có nghĩa tất cả chúng ta sẽ hiểu nó theo cùng một hướng.
Và không có nghĩa bạn có thể đánh giá nó tốt hơn.
Thực tế, thậm chí có thể tệ hơn,
vì, bạn biết đấy, nhiều dữ liệu hơn, ít thời gian để đánh giá hơn.
Ngay giờ đây, điều như vậy đã đang diễn ra với chúng ta rồi.
Ta mang theo một thế giới thông tin trong túi mình ,
nhưng có vẻ như, nếu ta càng chia sẻ và truy cập trực tuyến ,
thì ta càng khó phân biệt
giữa thật và giả.
Cứ như thể ta biết nhiều hơn nhưng hiểu ít hơn.
Theo tôi thì đó là nét đặc trưng của cuộc sống hiện đại,
rằng có những cách biệt giữa những người sống trong bong bóng thông tin biệt lập.
Chúng ta bị phân cực: không chỉ theo giá trị, mà còn theo các sự thật.
Một nguyên nhân là do quá trình phân tích dữ liệu thứ chi phối Iternet
đưa đến cho chúng ta không chỉ nhiều thông tin hơn,
mà còn nhiều hơn những gì ta muốn.
Cuộc sống trực tuyến được cá nhân hóa;
mọi thứ từ quảng cáo chúng ta đọc
tới tin tức trên Facebook feed của chúng ta
được điều chỉnh để thỏa mãn sở thích của chúng ta.
Và trong khi ta có nhiều thông tin hơn,
cuối cùng rất nhiều thứ trong đó phản ánh chính ta
như nó phán ảnh thực tại vậy.
Theo tôi, cuối cùng thì nó
thổi phồng bong bóng của ta lên hơn là làm chúng vỡ.
Và vậy, có lẽ không ngạc nhiên gì
rằng chúng ta đang trong tình huống, tình huống đầy mâu thuẫn,
khi nghĩ rằng ta biết nhiều hơn rất nhiều,
mà vẫn chưa nhất trí về điều ta biết là gì.
Vậy chúng ta sẽ giải quyết vấn đề phân cực kiến thức này thế nào?
Một chiến thuật rõ ràng là cố sửa đổi công nghệ của chúng ta,
thiết kế lại các nền tảng kỹ thuật số,
để khiến chúng đỡ dễ phân cực.
Và tôi mừng khi thông báo
rằng rất nhiều chuyên gia ở Google và Facebook đang cố thực hiện nó.
Và các dự án này rất quan trọng.
Tôi nghĩ rằng sửa đổi công nghệ thực sự là rất quan trọng,
nhưng tôi không nghĩ chỉ riêng công nghệ, việc sửa đổi nó, sẽ giải quyết được vấn đề
về phân cực kiến thức.
Tôi không nghĩ như vậy vì tôi không nghĩ, cuối cùng thì,
đó là một vấn đề công nghệ.
Tôi nghĩ đó là vấn đề về con người,
liên quan tới cách chúng ta nghĩ và điều chúng ta quý trọng.
Để giải quyết được, tôi nghĩ chúng ta sẽ cần sự giúp đỡ.
Ta sẽ cần ự giúp đỡ từ khoa học tâm lý và khoa học chính trị.
Nhưng ta cũng sẽ cần giúp đỡ từ triết học.
Vì để giải quyết vấn đề phân cực kiến thức,
ta sẽ cần tái kết nối
với một nguyên tắc triết học cơ bản:
là ta sống trong một thực tại chung.
Ý tưởng về một thực tại chung, theo tôi thì, rất giống với
nhiều khái niệm triết học:
dễ để nói ra,
nhưng khó để hiện thực hóa một cách đầy bí ẩn.
Để thực sự chấp nhận nó,
tôi nghĩ ta cần phải làm ba điều,
mỗi điều trong đó giờ là một thách thức.
Trước hết, ta cần tin vào sự thật.
Các bạn có lẽ đã thấy
rằng văn hóa đang có thứ gì đó rắc rối
với khái niệm này.
Cứ như thể ta bất đồng nhiều đến mức,
như một nhà phân tích chính trị mới đây đã phát biểu,
như thể không còn sự thật nữa vậy.
Nhưng suy nghĩ đó thực ra là sự biểu lộ
cho lời lập luận đầy cám dỗ trong không trung.
Như thế này:
ta không thể thoát khỏi quan điểm của chính mình;
ta không thể thoát khỏi những định kiến của mình.
Mỗi lần ta cố,
ta lại có thêm nhiều thông tin từ quan điểm của ta hơn.
Nên, dòng suy nghĩ này như sau,
chúng ta cũng có thể sẽ thừa nhận rằng sự thật khách quan là một ảo tưởng,
hay nó không quan trọng,
vì hoặc ta sẽ không bao giờ biết nó là gì,
hoặc ngay từ đầu nó đã không tồn tại rồi.
Đó không phải một suy nghĩ triết học mới --
lòng hoài nghi về sự thật.
Trong giai đoạn cuối của thập kỷ cuối, như các bạn biết,
nó rất phổ biến trong một vài giới học thuật.
Nhưng thực sự nó xuất phát từ triết gia Hy Lạp Protagoras,
nếu không phải trước nữa.
Protagoras đã nói sự thật khách quan là một ảo tưởng
vì "con người là thước đo của mọi thứ."
Con người là thước đo của mọi thứ.
Điều đó có vẻ nâng cao sự thực dụng của con người,
hay giải phóng,
vì nó cho mỗi chúng ta khám phá hay tạo sự thật của riêng mình.
Nhưng thực ra, tôi nghĩ đó là sự hợp lý hóa vì lợi ích cá nhân
ngụy trang dưới dạng triết học.
Nó làm lẫn lộn giữa sự khó khăn của việc chắc chắn
với tính bất khả thi của sự thật.
Nhìn xem --
đương nhiên rất khó để chắc chắn về điều gì đó;
tất cả chúng ta có thể đang sống trong "Ma trận."
Bạn có thể có chíp não trong đầu
đưa đến cho bạn toàn thông tin sai lệch.
Nhưng trên thực tiễn, chúng ta vẫn nhất trí về nhiều sự thật.
Chúng ta nhất trí rằng đạn có thể giết người.
Chúng ta nhất trí rằng bạn không thể vỗ cánh và bay.
Chúng ta nhất trí -- hay chúng ta nên --
rằng có một thực tại bên ngoài
và việc lờ nó đi có thể làm bạn tổn thương.
Tuy nhiên, lòng hoài nghi sự thật rất cám dỗ,
vì nó giúp chúng ta hợp lý hóa định kiến của chính mình.
Khi làm vậy, chúng ta giống với anh chàng trong bộ phim
người biết mình đang sống trong "Ma trận"
nhưng quyết định rằng đằng nào anh ta cũng thích ở đó.
Sau tất cả, có được thứ mình muốn khiến ta hạnh phúc.
Lúc nào cũng đúng khiến ta hạnh phúc.
Nên, thường sẽ dễ hơn để chúng ta
bao phủ chính mình trong bong bóng thông tin ấm áp,
sống trong niềm tin tồi tệ,
và sử dụng các bong bóng đó làm thước đo thực tại.
Theo tôi nghĩ, một ví dụ về việc niềm tin sai lầm tác động hành vi của ta
là phản ứng của ta với tin giả.
Tin giả lan truyền trên internet
trong cuộc bầu cử tổng thống Mỹ 2016
đã được thiết kế để thúc đẩy các định kiến của ta,
để thổi phồng các bong bóng của ta.
Nhưng điều thực sự ấn tượng về nó
không chỉ là do nó đã lừa phỉnh quá nhiều người.
Điều thực sự ấn tượng với tôi về tin giả,
hiện tượng này,
là chính nó trở thành chủ đề của phân cực kiến thức nhanh thế nào;
nhiều đến mức mà chính thuật ngữ này -- "tin giả"
giờ đây chỉ có nghĩa: "tin tức mà tôi không thích."
Đó là một ví dụ của niềm tin sai lầm về sự thật mà tôi đang nói tới.
Nhưng theo tôi, điều thực sự nguy hiểm
về lòng hoài nghi với sự thật
là nó dẫn tới chế độ chuyên quyền.
"Con người là thước đo của mọi vật"
không thể tránh khỏi việc trở thành "Người này là thước đo của mọi vật."
Cũng như "chính bản thân mỗi người"
luôn phải trở thành "chỉ kẻ mạnh mới tồn tại."
Vào phần cuối cuốn "1984" của Orwell,
người được cho là cảnh sát O'Brien tra tấn nhân vật chính Winston Smith
để anh ấy tin vào việc hai cộng hai bằng năm.
Điều O'Brien nói điểm mấu chốt,
rằng ông ta muốn thuyết phục Smith rằng bất kể điều gì đảng này nói là sự thật,
và sự thật là bất kể điều gì đảng này nói.
Và điều O'Brien tin là một khi suy nghĩ này được chấp nhận,
sự bất đồng quan điểm là không thể.
Bạn không thể nói sự thật lại quyền lực được
nếu quyền lực chính nó định nghĩa sự thật.
Tôi nói vậy để thừa nhận rằng ta thực sống trong thực tại chung,
chúng ta phải làm ba điều.
Điều đầu tiên là tin vào sự thật.
Điều thứ hai nói cho gọn
bằng câu nói Latinh mà Kant dùng làm khẩu hiệu cho Sự Khai sáng:
"Sapere aude,"
hay "dám biết."
Hay như Kant muốn, "dám biết vì chính mình."
Tôi biết trong thời kỳ đầu của internet,
nhiều người nghĩ
rằng công nghệ thông tin sẽ luôn khiến
việc chúng ta hiểu về mình dễ hơn,
và đương nhiên theo nhiều khía cạnh, nó đã làm vậy.
Nhưng khi internet ngày càng trở thành một phần trong cuộc sống chúng ta,
sự phụ thuộc vào nó, hay việc ta sử dụng nó,
đã trở nên bị động hơn.
Phần nhiều những gì ta biết ngày nay là từ Google.
Chúng ta tải về các nhóm sự thật được đóng gói sẵn
và kiểu như là truyền chúng đi qua mạng xã hội.
Thông tin trên Google là hữu ích
và chính xác vì nó liên quan tới việc huy động trí thức bên ngoài.
Chúng ta trút gánh nặng nỗ lực của mình lên hệ thống người và thuật toán khác.
Và đương nhiên, điều đó khiến ta không làm não mình bị xáo trộn
với nhiều sự thật khác nhau.
Chúng ta chỉ cần tải chúng xuống khi ta cần.
Và điều đó thật tuyệt vời.
Nhưng có một sự khác biệt giữa tải xuống một loạt các sự thật
và thực sự hiểu làm thế nào và vì sao các sự thật đó lại như vậy.
Hiểu vì sao một căn bệnh nào đó lây lan,
hay bằng cách nào một mệnh đề toán học thành công,
hay vì sao bạn của bạn buồn phiền,
liên quan tới nhiều điều hơn là việc chỉ tải xuống.
Chắc chắn, việc này đòi hỏi
bạn tự làm:
có cái nhìn sáng tạo một chút;
dùng trí tưởng tượng của bạn;
đi ra ngoài thực tiễn;
làm thí nghiệm;
tìm hiểu sâu về chứng cứ;
trò chuyện với ai đó.
Đương nhiên, tôi không nói rằng ta nên dừng việc tìm kiếm trên Google.
Tôi chỉ cho rằng
ta không nên đánh giá nó quá cao.
Chúng ta cần tìm cách khuyến khích các hình thức tìm hiểu khác chủ động hơn,
và không phải lúc nào cùng là việc đẩy nỗ lực của ta vào bong bóng của mình.
Vì việc tìm kiếm trên Google thường xuyên kết thúc
bằng những hiểu biết trong bong bóng.
Và những hiểu biết ấy là luôn đúng.
Nhưng dám biết,
dám hiểu,
có nghĩa là mạo hiểm rằng bạn có thể sai.
Đó có nghĩa là mạo hiểm
rằng điều bạn muốn và điều đúng là những thứ khác nhau.
Điều này đưa tôi đến điều thứ ba là ta cần hành động
nếu muốn thừa nhận rằng ta sống trong một thực tại chung.
Điều thứ ba là: có một chút khiêm tốn.
Khiêm tốn ở đây, là khiêm tốn về nhận thức,
có nghĩa là, theo một khía cạnh,
bạn biết mình không biết tất cả mọi thứ.
Nhưng nó cũng có nghĩa là thứ gì đó hơn thế.
Nó có nghĩa để cách nhìn về thế giới của bạn luôn được cải tạo
bằng các minh chứng và kinh nghiệm của người khác.
Để cách nhìn của bạn luôn sẵn sàng cải thiện
qua dẫn chứng và kinh nghiệm của người khác.
Nó hơn việc sẵn sàng thay đổi.
Nó hơn việc chỉ đơn thuần cải thiện bản thân.
Nó có nghĩa là thấy kiến thức của bạn có khả năng nâng cao
hay phong phú hơn từ những gì người khác đóng góp.
Điều đó liên quan
tới việc thừa nhận có thực tại chung
rằng bạn cũng có trách nhiệm.
Tôi không nghĩ quá ngoa khi nói
rằng xã hội của chúng ta không giỏi nâng cao hay khuyến khích
kiểu khiêm tốn đó.
Đó một phần bởi vì,
ừm, chúng ta thường lẫn lộn giữa tính kiêu căng và sự tự tin.
Và đó một phần bởi vì, ừm, bạn biết đấy,
kiêu căng thì dễ hơn.
Việc nghĩ rằng bản thân biết tất cả thì dễ hơn.
Việc nghĩ rằng bản thân hiểu được tất cả thì dễ hơn.
Nhưng đó là một ví dụ khác về niềm tin không tốt với sự thật
mà tôi đang nói tới.
Nên khái niệm về một thực tại chung,
giống như rất nhiều khái niệm triết lý,
có vẻ quá hiển nhiên,
đến mức ta thường bỏ qua nó
và quên vì sao nó quan trọng.
Các nền dân chủ không thể vận hành nếu công dân của họ không phấn đấu,
ít nhất vào vài thời điểm,
để tạo ra một không gian chung,
không gian nơi họ có thể trao đổi ý tưởng qua lại
khi -- và đặc biệt là khi --
họ bất đồng ý kiến.
Nhưng bạn không thể phấn đấu sống ở đó
nếu bạn không thừa nhận từ trước rằng bạn sống trong cùng một thực tại.
Để chấp nhận nó, ta phải tin vào sự thật,
chúng ta phải khuyến khích những cách hiểu chủ động hơn.
và chúng ta phải có sự khiêm tốn
để nhận ra rằng chúng ta không phải thước đo của mọi thứ
một ngày nào đó có lẽ chúng ta sẽ thấy viễn cảnh
của việc sở hữu mạng lưới kết nối trong bộ não
nhưng nếu chúng ta muốn được giải phóng và không sợ hãi
nếu chúng ta muốn mở rộng tầm hiểu biết
và không chỉ là những tri thức thụ động
chúng ta cần nhớ rằng viễn cảnh của ta
chúng thật đáng ngạc nhiên, đẹp đẽ
chỉ như vậy --
viễn cảnh trên một thực tại.
Cảm ơn.
(Vỗ tay)