Cuộc sống chúng ta lệ thuộc
vào một thế giới chúng ta không thấy
Thử nghĩ về tuần vừa rồi của bạn xem.
Có phải bạn đã xem TV, sử dụng định vị,
kiểm tra thời tiết và thậm chí đã có một bữa ngon lành?
Những thứ này diễn ra trong cuộc sống hàng ngày
đều phụ thuộc vào các vệ tinh
một cách trực tiếp hay gián tiếp.
Trong khi chúng ta không để ý
các dịch vụ từ vệ tinh cung cấp,
thì thực sự các vệ tinh đó đáng để chúng ta quan tâm
khi chúng đang để lại dấu hiệu cuối cùng
trên không gian của chúng.
Con người trên khắp thế giới sống nhờ vào các vệ tinh mỗi ngày
với mục đích thông tin, giải trí và để giao tiếp.
Kể cả việc giám sát nông nghiệp và môi trường,
kết nối internet, định hướng.
Các vệ tinh thậm chí đóng vai trò
trong hoạt động của thị trường năng lượng và tài chính.
Nhưng những vệ tinh chúng ta phụ thuộc
hàng ngày
có tuổi thọ nhất định.
Chúng có thể cạn kiệt nhiên liệu,
chúng có thể gặp sự cố,
hoặc chúng chỉ cơ bản hoàn thành xong nhiệm vụ của đời mình.
Và lúc này, các vệ tinh thực sự trở thành rác thải vũ trụ,
làm hỗn loạn môi trường quỹ đạo.
Tưởng tượng bạn đang lái xe trên quốc lộ vào một ngày đẹp trời đầy nắng
để làm một công việc vặt.
Bạn bật nhạc lớn tiếng,
hạ thấp cửa sổ xuống,
với những làn gió mát lạnh thổi qua mái tóc.
Tuyệt vời, phải không ?
Mọi thứ đều suôn sẻ
cho đến khi xe của bạn bất ngờ "dở chứng" và dừng lại
ngay giữa đường quốc lộ.
Và bạn không có sự lựa chọn nào khác ngoài việc bỏ chiếc xe ở lại
trên đường quốc lộ.
Có lẽ bạn may mắn
có thể chuyển được chiếc xe vào lề
để tránh đường cho các xe khác.
Một vài giờ trước,
chiếc xe là một bộ máy hữu ích mà bạn phải sử dụng hàng ngày.
Giờ đây, nó chỉ là một đống sắt vụn
chiếm lĩnh không gian của mạng lưới giao thông
Và tưởng tượng các con đường quốc tế đều bị quá tải bởi các phương tiện hư hỏng
đang chắn đường của các phương tiện khác.
và tưởng tượng các mảnh vỡ đang vung vãi khắp nơi
Nếu một vụ va chạm xảy ra,
thì hàng ngàn mảnh vụn nhỏ hơn
sẽ trở thành trở ngại mới.
Đây là ví dụ điển hình của ngành công nghiệp vũ trụ.
Những vệ tinh không còn hoạt động
thường bị di rời khỏi quỹ đạo trong nhiều năm,
hoặc chỉ được di dời đi như là một giải pháp tạm thời.
Và không hề có bất kì luật quốc tế nào về vũ trụ
để buộc chúng ta phải dọn dẹp
Nên vệ tinh đầu tiên, Sputnik I,
được phóng vào năm 1957
và trong năm đó, chỉ có tổng cộng ba vụ phóng
các thập kỉ sau, hàng chục nước ở trên thế giới
đã phóng hơn hàng ngàn vệ tinh vào quỹ đạo
và xu hướng này sẽ ngày càng gia tăng trong tương lai
đặc biệt nếu bạn nghĩ đến hậu quả của
việc phóng hơn 900 chòm sao vệ tinh
Ta gửi các vệ tinh vào quỹ đạo khác nhau
tùy vào mục đích của chúng
Nơi phổ biến nhất của vệ tinh
là quỹ đạo tầm thấp,
có thể chụp ảnh bề mặt trái đất
từ độ cao tới 2000km.
Các vệ tinh này ảnh hưởng bởi bầu khí quyển trái đất,
nên quỹ đạo của chúng dĩ nhiên bị hư hại
và cuối cùng là cháy rụi,
có lẽ trong vòng vài thập kỉ.
Một vị trí phổ biến khác của các vệ tinh
là quỹ đạo địa tĩnh
với độ cao khoảng 35.000 km
Các vệ tinh ở cùng vị trí cao hơn trái đất khi trái đất xoay,
để phục vụ các mục đích như giao tiếp hay phát sóng TV.
Các vệ tinh ở quỹ đạo cao như thế này có thể tồn tại hàng thế kỉ.
Và rồi có một quỹ đạo được gọi là "bãi tha ma"
với những vỡ vụn và các vệ tinh bị vứt bỏ
nơi các vệ tinh được chủ ý đưa tới
vào cuối đời của chúng
để chúng tránh khỏi con đường của các quỹ đạo khác
Trong số gần 7000 vệ tinh được phóng kể từ những năm 1950
chỉ có 1 phần 7 hiện đang hoạt động,
và bên cạnh những vệ tinh không còn hoạt động,
là hàng trăm ngàn mảnh vụn kích cỡ viên đá
và hàng triệu mảnh vụn li ti
cũng đang xoay quanh trái đất
Các mảnh vụn là mối nguy lớn đến các chuyến bay không gian,
cũng như đối với các vệ tinh mà chúng ta sử dụng hàng ngày.
Hiện nay, do các mảnh vụn và rác này đang ngày càng nguy hiểm,
nên các quốc gia và cộng đồng quốc tế đã và đang nỗ lực
đề ra các tiêu chuẩn kỹ thuật
giúp chúng ta hạn chế việc gia tăng thêm các mảnh vụn.
Vì vậy cũng đã có những đề xuất
đối với các vệ tinh bay ở quỹ đạo tầm thấp
sẽ bị bắn ra khỏi quỹ đạo trong vòng 25 năm,
nhưng thời gian như vậy vẫn là quá lâu,
đặc biệt đối với một vệ tinh đã không hoạt động trong nhiều năm.
Và cũng có cả quy định dành cho những vệ tinh chết ở địa tĩnh
phải được chuyển ra bãi tha ma.
Nhưng những luật này không được ban hành theo luật quốc tế,
và hiển nhiên là sẽ được thực hiện theo cơ chế quốc gia.
Những quy định này cũng không dài hạn,
không chủ động,
cũng như không giải quyết các mảnh vụn đã tồn tại ở đó.
Nó chỉ giúp hạn chế sự tạo ra các mảnh vụn trong tương lai
Rác thải vũ trụ không phải là vấn đề cá nhân.
Và đỉnh Everest thực sự là ví dụ so sánh thú vị
hướng tiếp cận mới cách chúng ta tương tác với môi trường,
vì nó được trao danh hiệu
là bãi rác cao nhất thế giới.
Hàng thập kỷ sau các cuộc chinh phục nóc nhà của thế giới,
việc hàng tấn rác bị những nhà leo núi bỏ lại
đã dấy lên quan ngại,
và có thể bạn cũng đã nghe tin có khả năng
Nepal sẽ hạn chế số người leo núi
bằng việc tăng cường các hình phạt và quy định nghiêm ngặt hơn.
Dĩ nhiên, mục tiêu là để khiến các nhà leo núi
phải dọn dẹp sạch sẽ khi ra đi,
Có thể các tổ chức PLN bản địa sẽ trả tiền cho những nhà leo núi làm giảm lượng rác.
hoặc các đoàn thám hiểm nên tổ chức các chuyến đi dọn rác tình nguyện.
Nhưng vẫn có nhiều người leo núi cám thấy
các nhóm độc lập nên có ý thức tự quản.
Không hề có câu trả lời đơn giản
và thậm chí các nỗ lực thiện chí trong việc bảo tồn môi trường
thường giải quyết được các vấn đề.
Nhưng điều đó không có nghĩa chúng ta không nên cố gắng hết mình
để bảo vệ môi trường mà chúng ta phụ thuộc vào
và giống như Everest, một nơi xa xôi và thiếu thốn cơ sở hạ tầng
môi trường không gian
khiến việc xử lý rác trở thành một thách thức.
Nhưng cơ bản là ta không thể đạt được những độ cao mới
và tạo ra bãi rác thậm chí lớn hơn,
thứ mà không thuộc về thế giới này.
Thực tế của không gian
là nếu một bộ phận của vệ tinh bị hư hại,
thì cơ hội sửa chữa được là rất thấp,
và tất nhiên giá thành là rất cao.
Nhưng chuyện gì xảy ra nếu chúng ta thiết kế vệ tinh thông minh hơn
Giá như như tất cả vệ tinh,
không phân biệt quốc gia mà nó được tạo ra
đều tuân theo tiêu chuẩn
về tái chế, phục vụ
hay việc bắn ra khỏi quỹ đạo?
Giá như thật sự có những luật lệ quốc tế đủ mạnh
để bắt buộc tống khứ những vệ tinh hết sử dụng
thay vì di chuyển nó sang quỹ đạo khác
như là một giải pháp tạm thời?
Hay có thể các nhà sản xuất vệ tinh sẽ bị tính một khoản phí
thậm chí trước khi phóng vệ tinh
và khoản tiền đó sẽ chỉ được trả lại
nếu vệ tinh được tiêu hủy đúng cách
hoặc nếu họ dọn dẹp một phần các mảnh vụn
Hoặc là vệ tinh cần có công nghệ trên khoang
để đẩy nhanh quá trình tiêu hủy.
Có một vài động thái đáng khen ngợi
Ví dụ như vệ tinh của Anh, Techdemosat -1, phóng vào năm 2014,
được thiết kế tiêu hủy vào cuối vòng đời
thông qua một cái buồm kéo nhỏ.
Nó có thể được sử dụng với những vệ tinh nhỏ
nhưng đối với những vệ tinh ở trên các quỹ đạo cao hơn nữa
hay với kích cỡ lớn như những chiếc xe buýt,
phải cần có một phương pháp khác.
Do đó, chúng ta có thể sử dụng những thứ như laser cường độ cao
hoặc sử dụng lưới và dây cước để kéo,
nghe có vẻ điên rồ trong ngắn hạn.
Và sau đó nhiều khả năng là
sẽ có ý tưởng về xe cứu hộ quỹ đạo hay kĩ sư vũ trụ.
Hãy tưởng tượng nếu cánh tay robot
trên một chiếc xe cứu hộ không gian
có thể sữa các thành phần bị hư trên vệ tinh,
khiến chúng có thể được tái sử dụng.
Hoặc giả sử có cánh tay robot
có thể tiếp nhiên liệu cho động cơ đẩy trên tàu
hoạt động theo nguyên lý đẩy hóa học
giống như bạn và tôi đổ xăng cho chiếc xe của mình?
Sử dụng robot sữa chữa và bảo trì
có thể kéo dài tuổi thọ của hàng trăm vệ tinh xoay quanh trái đất.
Bất cứ lựa chọn dọn dẹp hoặc xử lí thải mà chúng ta tìm ra,
đó không chỉ là vấn đề về kĩ thuật.
Mà còn cả luật lệ và chính trị vũ trụ mà chúng ta cần phải giải quyết.
Đơn giản như, chúng ta vẫn chưa có cách khai thác không gian bền vững.
Khám phá, đổi mới để thay đổi cách chúng ta sống và làm việc
là thứ mà con người phải làm
và trong việc khám phá vũ trụ
chúng ta đang thật sự vượt qua ranh giới của trái đất.
Nhưng khi chúng ta tiến xa hơn trong việc nghiên cứu và cải tiến,
chúng ta phải nhớ rằng không bao giờ được chối bỏ trách nhiệm với môi trường
Quỹ đạo thấp và đĩa tĩnh sẽ chắc chắn bị quá tải,
và chúng ta không thể phóng các vệ tinh mới
để thay thế những cái cũ đã hư hại
mà không giải quyết nó trước.
giống như việc chúng ta không thể bỏ chiếc xe hỏng
giữa đường cao tốc.
Lần sau khi bạn dùng điện thoại,
để kiểm tra thời tiết hoặc sử dụng GPS,
hãy nghĩ về công nghệ vệ tinh khiến cho chúng hoạt động.
Nhưng cũng hãy nghĩ về ảnh hưởng
của vệ tinh lên môi trường xung quanh trái đất,
và hãy giúp tuyên truyền thông điệp này để chúng ta có thể chung tay giảm hậu quả.
Quỹ đạo trái đất cực kì xinh đẹp
và là cánh cổng để chúng ta khám phá.
Điều đó phụ thuộc vào ta nếu ta muốn nó như vậy.
Cảm ơn.
(Vỗ tay)