Ik kan hen niet vergeten.
Ze heetten Aslan, Alik, Andrei,
Fernanda, Fred, Galina, Gunnhild,
Hans, Ingeborg, Matti, Natalya,
Nancy, Sheryl, Usman, Zarema,
en de lijst is nog langer.
Voor velen is hun bestaan, hun mens-zijn
gereduceerd tot statistieken,
koudweg geregistreerd als 'veiligheidsincidenten'.
Voor mij waren ze collega's
die deel uitmaakten van die gemeenschap van humanitaire hulpverleners
die een beetje steun trachtten te bieden
aan de oorlogsslachtoffers in Tsjetsjenië in de jaren 90.
Ze waren verpleger, logistiek medewerker, shelter expert,
juridisch medewerker, tolk.
En om die dienstverlening zijn ze vermoord,
hun families uiteengerukt
en is hun verhaal grotendeels vergeten.
Niemand werd ooit veroordeeld voor die misdaden.
Ik kan hen niet vergeten.
Op de een of andere manier leven ze in mij,
de herinneringen aan hen geven mijn leven elke dag zin.
Maar ze bezorgen me ook sombere gedachten.
Als humanitaire hulpverleners kozen ze ervoor
om aan de zijde van het slachtoffer te staan,
om een beetje hulp, steun, bescherming te bieden,
maar toen ze zelf bescherming nodig hadden,
was die er niet.
Wanneer je vandaag de krantenkoppen ziet
over de oorlog in Irak of Syrië
-- hulpverlener ontvoerd, gijzelaar terechtgesteld --
wie waren zij dan?
Waarom waren zij daar?
Wat dreef hen?
Hoe zijn we zo onverschillig geworden voor deze misdaden?
Daarom ben ik hier vandaag.
We hebben betere manieren nodig om ons hen te herinneren.
We moeten ook de kernwaarden uitleggen waaraan zij hun levens hebben gewijd.
En tevens moeten we gerechtigheid eisen.
Toen ik in '96 naar Noord-Kaukasus werd gestuurd
door het Hoog Commissariaat voor de Vluchtelingen van de VN,
kende ik de risico's.
Vijf collega's waren gedood,
drie ernstig gewond,
zeven al gegijzeld.
We waren dus voorzichtig.
We gebruikten gepantserde wagens, lokwagens,
veranderden onze reisgewoonten, veranderden van huis,
alle mogelijke veiligheidsmaatregelen.
Toch was het mijn beurt, op een koude winteravond in januari '98.
Toen ik met mijn lijfwacht bij mijn appartement in Vladikavkaz kwam,
werden we omsingeld door gewapende mannen.
Ze duwden de lijfwacht op de grond,
sloegen hem voor mijn ogen in elkaar,
bonden hem vast en sleurden hem weg.
Ik werd in de handboeien geslagen, geblinddoekt en moest knielen,
met de geluiddemper van een geweer in mijn hals gedrukt.
Wanneer zoiets je overkomt,
heb je geen tijd om te denken of te bidden.
Mijn brein schakelde over op automatische piloot.
Flitsen van mijn leven speelden zich in mijn hoofd af.
Na enkele lange minuten had ik door
dat die gemaskerde mannen mij niet gingen doden,
maar dat iemand, ergens, mijn kidnapping had besteld.
Die dag startte mijn ontmenselijkingsproces.
Ik was niet meer dan handelswaar.
Doorgaans spreek ik hier niet over,
maar ik wil jullie iets vertellen over die 317 dagen gevangenschap.
Ik werd in een kelder vastgehouden,
in totale duisternis,
gedurende 23 uur en 45 minuten per dag,
en dan kwamen de bewakers, meestal twee.
Zij brachten mij een groot stuk brood,
een kommetje soep en een kaars.
Die kaars brandde 15 minuten,
15 minuten kostbaar licht,
en dan namen ze die weer mee en zat ik opnieuw in de duisternis.
Ik was met een metalen kabel vastgeketend aan mijn bed.
Ik kon maar vier stapjes zetten.
Ik droomde steeds van de vijfde.
Geen tv, geen radio, geen krant, niemand om mee te praten.
Ik had geen handdoek, geen zeep, geen wc-papier,
enkel twee open metalen emmers, een voor water, een voor afval.
Kun je je voorstellen dat schijnexecuties een tijdverdrijf kunnen zijn voor bewakers
die sadistisch zijn of die zich gewoon vervelen of dronken zijn?
Mijn zenuwen gingen er langzaam aan kapot.
Afzondering en duisternis zijn heel moeilijk te beschrijven.
Hoe beschrijf je niets?
Er zijn geen woorden voor mijn onmetelijke eenzaamheid,
die zeer dunne grens tussen gezond verstand en waanzin.
In de duisternis speelde ik soms een denkbeeldig spelletje dammen.
Ik zou met zwart starten,
wit verplaatsen,
weer naar zwart om de overkant te proberen misleiden.
Nu dam ik niet meer.
Ik werd gekweld door de gedachten aan mijn familie en mijn lijfwacht Edik.
Ik wist niet wat er met hem was gebeurd.
Ik probeerde niet te denken,
maar mijn tijd te vullen
met alle mogelijke lichaamsoefeningen ter plaatse.
Ik probeerde te bidden, ik probeerde alle mogelijke geheugenspelletjes.
Maar de duisternis creëert ook beelden en gedachten die niet normaal zijn.
Een deel van je brein wil dat je je verzet, schreeuwt ... huilt,
en het andere deel van je brein beveelt je om te zwijgen
en het gewoon te verdragen.
Het is een continue interne discussie; er is niemand om te arbitreren.
Op een keer kwam een bewaker zeer agressief naar me toe en zei:
"Vandaag ga je knielen en bedelen om je eten".
Ik was in een slechte bui en beledigde hem.
Ik beledigde zijn moeder, ik beledigde zijn voorouders.
Het resultaat viel nog mee: hij gooide mijn eten bij het afval.
De dag nadien kwam hij terug met dezelfde vraag.
Hij kreeg hetzelfde antwoord
met hetzelfde resultaat.
Vier dagen later deed mijn hele lichaam pijn.
Ik wist niet dat honger zo veel pijn doet als je zo weinig hebt.
Dus, toen de bewakers naar beneden kwamen...
... knielde ik.
Ik bedelde om mijn eten.
Onderwerping was voor mij de enige manier om de volgende kaars te halen.
Na mijn kidnapping
werd ik overgebracht van Noord-Ossetië naar Tsjetsjenië.
Drie dagen langzaam reizen
in de kofferbakken van verschillende auto's.
Bij aankomst werd ik
11 dagen ondervraagd door een zekere Ruslan.
De routine was steeds dezelfde:
iets meer licht, 45 minuten.
Hij kwam naar de kelder,
vroeg de bewakers om mij op de stoel vast te binden,
en zette de muziek luid aan.
En dan brulde hij vragen.
Hij schreeuwde. Hij sloeg mij.
Ik bespaar jullie de details.
Veel vragen kon ik niet begrijpen
en sommige vragen wilde ik niet begrijpen.
De ondervraging duurde even lang als het bandje:
15 liedjes, 45 minuten.
Ik verlangde steeds naar het laatste lied.
Op een nacht in die kelder, ik weet niet wat er gebeurde,
hoorde ik een kind boven mij huilen,
een jongen, misschien 2 of 3 jaar oud.
Voetstappen, verwarring, lopende mensen.
Dus toen Ruslan de volgende dag kwam,
vroeg ik, alvorens hij iets kon vragen:
"Hoe gaat het met je zoon vandaag? Voelt hij zich beter?"
Ruslan was duidelijk verrast.
Hij was razend dat de bewakers misschien wel informatie
over zijn privéleven hadden verteld.
Ik bleef praten over ngo's die medicijnen leveren aan lokale klinieken
die zijn zoon kunnen helpen genezen.
En we spraken over opvoeding, over families.
Hij vertelde mij over zijn kinderen.
Ik vertelde hem over mijn dochters.
En dan sprak hij over geweren, wagens, vrouwen
en dan moest ik spreken over geweren, auto's, vrouwen.
En we praatten tot het laatste liedje op het bandje.
Ruslan was de hardvochtigste man die ik ooit heb ontmoet.
Hij heeft mij niet meer geslagen.
Hij heeft geen andere vragen meer gesteld.
Ik was niet langer enkel handelswaar.
Twee dagen later werd ik naar een andere plaats overgebracht.
Daar kwam een bewaker dicht bij mij staan -- heel ongebruikelijk --
en zei heel zachtjes:
"Ik wil u bedanken
voor de hulp die uw organisatie aan mijn familie heeft gegeven
toen we moesten verhuizen in het naburige Dagestan".
Wat kon ik antwoorden?
Het was zo pijnlijk. Als een mes in mijn buik.
Ik heb er weken over gedaan om de goede redenen die wij hadden
om die familie te helpen te verzoenen met de gedachte
dat hij een huursoldaat was geworden.
Hij was jong en verlegen.
Ik heb zijn gezicht nooit gezien.
Hij bedoelde het waarschijnlijk goed.
Maar in die 15 seconden
trok ik door hem alles wat we deden in twijfel,
al de opofferingen.
Hij deed mij ook inzien hoe zij ons zien.
Tot dan ging ik ervan uit dat ze weten waarom we er zijn
en wat we doen.
We kunnen daar dus niet vanuit gaan.
Uitleggen waarom we dit doen, is niet zo eenvoudig,
zelfs aan onze naaste familie.
We zijn niet perfect, niet superieur,
we zijn niet de brandweer van de wereld,
we zijn geen superhelden,
we stoppen geen oorlogen,
we weten dat een humanitaire respons een politieke oplossing niet vervangt.
Maar we doen dit omdat één leven telt.
Soms is dat het enige verschil dat we maken
-- een individu, een gezin, een groepje mensen --
en dat telt.
Bij een tsunami, aardbeving of tyfoon
zie je reddingswerkers van over heel de wereld toestromen
die wekenlang naar overlevers zoeken.
Waarom? Niemand vindt dat vreemd.
Ieder leven telt,
of ieder leven zou moeten tellen.
Dat is hetzelfde voor ons als we vluchtelingen helpen,
ontheemd in hun eigen land door conflicten, of statelozen.
Ik ken veel mensen
die als ze met een overweldigend lijden worden geconfronteerd,
zich machteloos voelen en dan maar stoppen.
Dat is jammer want er zijn zoveel manieren waarop mensen kunnen helpen.
Wij stoppen niet bij dat gevoel.
We doen alles wat we kunnen om bijstand te bieden,
bescherming, troost.
Wij moeten.
Wij kunnen niet anders.
Hierdoor voelen wij ons, ik weet niet, gewoon mens.
Na mijn vrijlating --
Dit is een foto van mezelf op de dag van mijn vrijlating.
Ik zie aan jullie gezichten dat mijn uiterlijk je niet aanstaat.
(Gelach)
Met alle respect, als ik dezer dagen tv kijk,
vind ik me er best trendy uitzien. (Gelach)
Maanden erna ontmoette ik de toenmalige Franse premier.
Het tweede dat hij mij zei, was:
"Het was volledig onverantwoordelijk om naar de Noord-Kaukasus te gaan.
U hebt geen idee hoeveel problemen u ons hebt bezorgd."
Het was een korte ontmoeting.
(Gelach)
Mensen in gevaar helpen is volgens mij verantwoordelijk.
In die oorlog, die niemand echt wilde stoppen --
en zo hebben we er veel vandaag --
was wat hulp en bescherming bieden aan mensen in nood
niet enkel een daad van menselijkheid,
het maakte voor de mensen echt een groot verschil.
Waarom begreep hij dit niet?
We hebben de plicht het te proberen.
Je hebt al gehoord van dit concept: Verantwoordelijkheid om te Beschermen.
De uitkomst hangt af van diverse parameters.
We falen misschien, maar wat nog erger is dan falen,
is niet eens proberen wanneer we het kunnen.
Wel, als je zo bent gemaakt, als je je voor dit soort job opgeeft,
zal je leven vol vreugde en verdriet zijn,
want veel mensen kunnen we niet helpen,
veel mensen kunnen we niet beschermen, veel mensen kunnen we niet redden.
Ik noem hen 'mijn schimmen'.
Door hun lijden van dichtbij te hebben gezien,
neem je een beetje van dat lijden over.
Vele jonge humanitaire hulpverleners
beleven hun eerste ervaring met veel bitterheid.
Ze worden in situaties gegooid waarin ze getuige zijn,
maar ze hebben niet de macht om iets te veranderen.
Ze moeten dit leren aanvaarden
en dit geleidelijk omzetten in positieve energie.
Dat is moeilijk.
Velen slagen er niet in,
maar voor hen die er wel in slagen, is er geen andere job denkbaar.
Je ziet elke dag het verschil dat je maakt.
Humanitaire hulpverleners kennen het risico dat ze nemen
in conflictgebieden of in post-conflictgebieden,
maar ons leven, ons werk, wordt steeds levensbedreigender
en de eerbied voor ons leven verdwijnt.
Wist je dat sinds het begin van het millenium
het aantal aanvallen op humanitaire hulpverleners
verdrievoudigd is?
2013 brak alle records:
155 collega's gedood,
171 ernstig gewond,
134 ontvoerd.
Zoveel gebroken levens.
Tot het begin van de burgeroorlog in Somalië in de late jaren 80
waren humanitaire hulpverleners soms het slachtoffer
van wat wij 'nevenschade' noemen,
maar we waren doorgaans niet het doelwit van die aanvallen.
Dat is veranderd.
Bekijk deze foto.
Bagdad, augustus 2003:
24 collega's werden gedood.
De tijd is voorbij dat een blauwe VN-vlag of een Rood Kruis
ons automatisch beschermde.
Tussen criminele groeperingen en sommige politieke groepen
is de laatste 20 jaren een wisselwerking ontstaan,
en hebben een soort hybriden gecreëerd
met wie we niet kunnen communiceren.
Humanitaire principes worden op de proef gesteld en vaak genegeerd,
maar misschien nog belangrijker: we zoeken niet langer gerechtigheid.
Er lijkt geen enkel gevolg te worden gegeven
aan aanvallen op humanitaire hulpverleners.
Na mijn vrijlating werd mij verteld dat ik geen gerechtigheid moest zoeken.
Het zal je geen goed doen, zei men mij.
Bovendien breng je het leven van andere collega's in gevaar.
Het heeft jaren geduurd
vóór drie mensen, die betrokken waren bij mijn kidnapping, werden veroordeeld.
Maar dit was een uitzondering.
Er was geen gerechtigheid voor de humanitaire hulpverleners
die tussen '95 en '99 in Tsjetsjenië zijn vermoord of ontvoerd,
en zo is het ook in de rest van de wereld.
Dit is onaanvaardbaar.
Dit is onvergeeflijk.
Aanvallen op hulpverleners zijn oorlogsmisdaden in internationaal recht.
Die mogen niet onbestraft blijven.
We moeten een eind maken aan die straffeloosheid.
We moeten die aanvallen op humanitaire hulpverleners beschouwen
als aanvallen op de mensheid zelf.
Het maakt me razend.
Ik weet dat ik veel geluk heb, vergeleken met de vluchtelingen voor wie ik werk.
Ik weet niet hoe het is om mijn hele stad verwoest te zien.
Ik weet niet hoe het is om mijn familie te zien worden neergeschoten.
Ik weet niet hoe het is om de bescherming van mijn land te verliezen.
Ik weet ook dat ik veel geluk heb vergeleken met andere gegijzelden.
Vier dagen voor mijn bewogen vrijlating zijn vier gegijzelden onthoofd
enkele kilometer vanwaar ik gevangen werd gehouden.
Waarom zij?
Waarom ben ik hier vandaag?
Geen makkelijk antwoord.
Ik heb sinds mijn vrijlating veel steun gekregen van mijn familie,
van collega's, vrienden, mensen die ik niet kende.
Met de jaren hebben ze mij geholpen om uit de duisternis te treden.
Niet iedereen heeft dezelfde aandacht gekregen.
Hoevelen van mijn collega's hebben zich na een traumatisch incident
van het leven beroofd?
Ik kende er negen persoonlijk.
Hoevelen van mijn collega's zijn door een moeilijke echtscheiding gegaan
na een traumatische ervaring
omdat ze níets meer konden uitleggen aan hun partner?
Ik ben de tel kwijt.
Dit soort leven heeft zijn prijs.
In Rusland hebben alle oorlogsmonumenten bovenaan een prachtige inscriptie.
Er staat (in het Russisch):
"Niemand is vergeten, niets is vergeten."
Ik vergeet mijn verdwenen collega's niet.
Ik kan niets vergeten.
Ik vraag jullie om hun toewijding niet te vergeten
en te eisen dat humanitaire hulpverleners in heel de wereld
beter worden beschermd.
We mogen niet toelaten dat het straaltje hoop, dat zij hebben gebracht, verdwijnt.
Na mijn beproeving vroegen veel collega's: "Waarom doe je voort?
Waarom doe je zo'n job?
Waarom keer je ernaar terug?"
Mijn antwoord was heel eenvoudig:
Als ik had opgegeven,
hadden mijn kidnappers gewonnen.
Dan zouden ze mijn ziel
en mijn menselijkheid hebben genomen.
Bedankt.
(Applaus)