Qəribə bir peşəm var.
Bundan əminəm, çünki iş yoldaşlarım da bəzən yanıma gəlir
və deyirlər,"Kris, qəribə işin var ".
(Gülüş)
Onları başa düşürəm ,
çünki nəzəri nüvə fiziki kimi
işləməyə başlamışdım.
Kvarklar və qlüonlar,
ağır ion toqquşmaları haqqında düşünürdüm,
və cəmi 14 yaşım var idi.
Yox,yox, 14 yaşda deyildim.
Ancaq bu işimlə birlikdə
nevrologiya ilə heç bir əlaqəm olmasa da
hesablama nevrologiya şöbəsində
şəxsi labaratoriyam oldu.
Sonra təkamül genetikası,
və sistematik biologiya sahəsində işləyəcəkdim.
Ancaq bugün tamamilə fərqli bir şey haqqında danışacam.
Sizə həyatla bağlı
yenilikləri necə öyrəndiyimdən danışacam.
Əslində mən raket mühəndisi idim.
Tam olaraq belə hesab etmək də olmaz,
yəni mən,
Reaktiv Hərəkət Laboratoriyasında çalışırdım.
Günəşli Kaliforniyada idi bu labaratoriya,
indi Orta Qərbdəyəm,
və donuram.
Lakin.bu maraqlıı bir təcrübə idi.
Bir gün NASA meneceri ofisimə gəldi,
əyləşdi və sual verdi,
"Yerdən kənarda heyatı necə tapa biləcəyimizi
bizə deyə bilərsiniz?"
Çox təəccübləndim,
çünki məni kvant hesablamalarını
araşdırmağım üçün işə götürmüşdülər.
Yenə də , cavabım hazır idi.
"Heç bir fikrim yoxdur."
O, "Biosignature,(biooloji izlər)
biz "biosigniture" axtarırıq." dedi.
Bunların nə olduğunu soruşanda,
O cavab verdi," 'Biosignature' bizə həyatın varlığını
göstərən hər hansısa
ölçüləbilən fenomendir."
"Doğurdan?" mən soruşdum,
Çünki bu o qədər də asan deyil.
Yəni,əgər həyat varsa,
biz onu ölçə, müəyyənləşdirə bilərik,
Məs:həyatın Ali Məhkəmə üsulu tərəfi." /Şəkildə: "Görürəmsə bilirəm."/
Bir az fikirləşib cavab verdim,
"Bu doğurdan da asan işdir?
Çünki, əgər buna bənzər bir şey görürsənsə,
bunu şübhəsiz
həyat adlandırmaq olar.
Bəs bu necə?"
O, davam edir,"Bu da həyatdır, bilirəm bunu."
Bu nöqtədə, həyatı yalnız sonda ölən
obyekt kimi qəbul edirsinizsə,
demək bu sahədə kifayət qədər məlumatlı deyilsiniz,
çünki bu(şəkil) çox qəribə orqanizmdir.
Bu orqanizmin belə bir inkişaf yolu var,
sonra "Benjamin Button"(filmdən) kimi
yenidən kiçik rüşeym halını alana qədər
geriyə doğru təkamül edir,
yo-yo oyuncaqları kimi daimi olaraq böyüyür və kiçilir,
və heç vaxt ölmür.
Bu canlı olsa da,
əslində bizim
fikirləşdiyimiz kimi bir həyat deyil.
Sonra buna bənzər bir şey görürüsünüz.
Bunun necə bir həyat olduğu haqda fikirləşirsiniz.
Bilən var?
Əslində bu canlı varlıq deyil, kristaldır.
Çox daha kiçik obyektlərə
nəzər salarkən bu daha da çətinləşir--
Bu hörmətli şəxs,
böyük bir məqalə yazaraq "Bu bakteriyadır" dedi.
Ancaq daha yaxından baxsanız,
görəcəksiniz ki,bu obyekt bakteriya olmaq üçün olduqca kiçikdir.
Bu şəxs haqlı olduğuna əmin idi,
bir çox insan əmin olmasa da.
Sonrakı xəbər əlbəttə ki,
pr. Bill Klintonun ictimaiyyətlə paylaşdığı
NASAnın böyük tapıntısı,
Marsdan olan meteroitdəki
həyat izləri idi.
Bu tapıntı hələ də mübahisəlidir.
Bütün bu şəkillərdən də aydın olur ki,
həyatı tapmaq əslində elə də asan deyil.
Bəlkə də
həyata tərif vermək üçün
fərqli aspektlərdən yanaşmaq lazımdı.
Həyatın tərifini necə vermək olar?
Yaxşı,nədən başlamaq lazımdır?
Əlbəttə,
Britan ensiklopediyası,L(Life-həyat) hərfi.
Yox, yox, ən yaxşıdı Google-da axtarış verməkdir..
Nəsə tapmaq olar.
Tapacağımız nə olur olsun--
bütün təriflər kimi--
yadımızdan çıxacaq.
Özümüz buna bənzər bir tərif yarada bilərik bəlkə də.
Termin konseptlərlə dolu,
mürəkkəb bir tərifdir.
Görəsən kimdi belə çətin, qarışıq
və mənasız bir şey
yazan?
Əslində çox-çox vacib konsepsiyalar yığınıdır.
Bu konseptsiyalardan bəzilərini
ön plana çıxarsaq, bu tərifin
əvvələr öyrəndiyimiz asid turşusu və ya
yarpaqlar əsasında deyil,
məhz proseslər əsasında qurulduğunu
görə bilərik.
Bu əslində mənim
süni həyat haqda yazdığım kitabdandır.
NASA menecerinin də
ofisimə gəlmə səbəbini də izah edir bu.
Fikirləşirdilər ki, bu konseptlərin köməyi ilə
bəlkə həqiqətən də həyat anlayışını
yarada bilərik.
"Yerdə süni həyat?" sualına
cavab axtarırsınızsa,
bu anlayışın necə yarandığına
mən cavab vermək istərdim.
Hər şey uzun zaman öncə
kiminsə ilk
uğurlu komputer virusu yaratması ilə başladı.
Yaşı az olanlar bu virusların disketlərlə
necə yayıldığını tam təsəvvür edə
bilməzlər yəqin ki.
Bu yoluxucu komputer viruslarının
maraqlı cəhəti budur ki,
olnarın yayılma sürəti və
cəldl hərəkətləri qrip virusu
ilə eynidir.
Haker və əməliyyat sistemi dizeynerləri arasındakı
mübarizədən asılı olaraq
bu sürət tez-tez dəyişir.
Nəticədə isə viruslarların
filongeliyaya adlandırılar
həyat ağacı meydana gəlir,
bu proses viruslar səviyyəsindəki həyat anlayışı ilə tam uyğun gəlir.
Bəs bunu həyat adlandırmaq olar? Məncə yox.
Çünki bu strukturlar özləri inkişaf edə(çoxala) bilmirlər.
Əslində,onlar hakerlər tərəfindən yazılır.
Ancaq bu ideya asanlıqla mənimsəndi və təkmilləşdirildi.
Elmi İnstitut işçiləri bu virusları komputerindəki süni mühitdə
yerləşdirib
öz-özünə törəmələrinə
şərait yaratdılar.
Bunu edən Stin Rasmusen idi.
O sistemi yaratdı, lakin
viruslar bir-birilərini məhv etdiklərinə görə işləmədi.
Ancaq, məsələylə maraqlanan ikinci bir ekoloq, alim də var idi.
Bir gün o evə gəlib, "Mən problemin nə olduğunu bilirəm" dedi.
Və "Tierra" sistemini yaratdı.
Kompleks inkişafa malik olmasalar da
bu sistem kitabımda da yazdığım kimi
ilk süni həyat sistemi idi.
İşlə tanış olduqdan sonra, bir qədər üzərində işlədim,
və bu da nəticə.
Daimi çoxalmaqda olan
mürəkkəb sistemlərin təkamülünü
asanlıqla müşahidə edə biləcəyim
bir sistem yaratmağa qərar verdim.
Kod yazmağı bacarmadığıma görə,təbii ki, köməkdən istifadə etdim.
Californiya Texnologiya İnstitutunda
birlikdə işlədiyim iki tələbə (bakalavr) var idi.
Soldakı Charles Offria,sağdakı isə Titus Browndur.
Hal hazırda onlar Miçiqan Dövlət Universitetinin
hörmətli müəllimlərindən biridirlər,
amma sizi əmin eləyə bilərəm ki,
o vaxt biz o qədər də hörmətli deyildik.
Və açığı çox şadam ki,heç yerdə
üçümüzün bir yerdə şəkilimiz yoxdur.
Bu sistemdən bir az danışım.
Detallara varmaq istəmirəm,
lakin sizin burda gördükləriniz daxili orqanlardır.
Əsas vurğulamaq istədiyim məsələ
artım sturukturudur.
Burda 10.000-ə yaxın proqram var.
Hər bir növ müxtəlif rənglərlə işarələnib.
Gördüyünüz kimi, yayılmaq yolu ilə biri digərinə üstün gələn
qruplar var.
Hər dəfə hasnısa mutasiya yolu ilə həyatda qalmağı
daha yaxşı bacaran proqramlar yaranır,
digərlərinə üstün gəlir və
yox olmalarına gətirib çıxarır.
İndi bu tip dinamik proseslərdən bəhs edən rolik göstərmək istərdim.
Bu tip eksperimentlər yaratdığımız
proqramlarla həyata keçirilir.
Özümüz yazır, kopyalayır,
və işimizlə fəxr edirik.
Gördüyünüz virusların sürətlə
dəyişim prosesidir.
Yeri gəlmişkən, bu saniyədə 1000-ə yaxın nəslin
törədiyi sürətləndirilmiş hərəkətidir.
Həmin anda sistem bu şəkildə işləyirdi,
"Bu nə səfeh kod parçası idi?
Bu sistemlər çox asanlıqla və sürətlə
təkamül etdirilir."
Beləliklə, digər növlərin yerini tutan
yeni növlərin dalğalarını görürsünüz.
Bu tipli fəaliyyət, proqramlar əsas prinsipləri
mənimsəyənə qədər müşahidə edilir.
Sonra durğunluq müşahidə edilir,
bir növ sistem
innovasiyanın yeni tipini gözləyirmiş kimi,
əvvəlki bütün innovasiyaların üzərindən
yayılmağa hazırlaşır,
özündən əvvəlki genləri silib
mürəkkəbləşmənin ən yüksək səviyyəsinə çatır.
Və bu proses durmadan davam edir.
Yəni bu sistem yaşayışı
bizim həyat[yaşayış]
anlayşımıza tam uyğundur.
Ancaq NASA-nın nümayəndələri məndən soruşdular ki,
həqiqətən,"Bu varlıqlar
'biosignature'-ə malikdir?
Biz həyatın bu tipini ölçə bilərik?
Belədirsə, demək ki həyatı
amin turşusu kimi maddələrə əsaslanmadan
başqa yerlərdə də tapmaq
şansımız var."
Mən cavab verdim,"Bəlkə də biz universal proses kimi
həyata əsaslanan
bir biosignature yarada bilərik.
Bəlkə də,bunun üçün
mənim müəyyən etdiyim
canlı həyat üçün zəruri olan
prinsiplərdən istifadə etmək olar."
Mənim təklifim isə--
Əvvəl bu fikrim haqda qısa məlumat verim,
bəlkə də bu həyat detektorundan daha çox,
məna detektoru olacaq.
Bu fikrimi izah etmək üçün--
hansısa meynum tərəfindən yazılmış məntlə
işlətdiyimiz adi kitablardakı yazını necə
fərqləndirə bildiyim haqda danışacam.
Bunu elə bir yolla etmək istəyərdim ki,
mən dili bilməyimə ehtiyac olmasın,
bilə də bilməzdim bütün dilləri.
Təkcə hansısa əlifba olduğunu bilmək kifayətdir.
Buradakı cədvəl hansısa meynum
tərəfindən yazılmış mətndə
əlifbadakı 26 hərfdən hər birinin
hansı tezliklə təkrarlanmasını göstərir.
Aydındır görünür ki ,hərflərdən hər biri
eyni tezlikdə təkrarlanır.
İngilis dilində olan hansısa mətndəki bölgüyə nəzər salsaq,
bunu müşahidə edərik.
Əlavə edim ki, bu bölgü İngiliscədə olan bütün mətnlərə uyğun gəlir.
Fransız dilində olan mətnlərdə bir qədər fərqlidir,
İtalyan və Alman dillərində də.
Hər dilin özünəməxsus hərf tezliyi olur,
və bu bölgü sabitdir.
Mətn siyasət və ya təbiət elmi haqda olsa da.
Şer ya da riyazi məqalə
olsa da.
Bu güclü (iz)qaydadır.
həmçinin sabitdir.
Nə qədər ki,kitablarımız İngilis dilində yazılır --
insanlar onları yenidən köçürdür və sürətini çıxardır--
heç nə dəyişilməyəcək.
Bu məni ruhlandırır və mən düşünürəm ki,
bu ideyadan yazıdakı
mənanı müəyyən etmək üçün deyil,
həyatı təşkil edən
biomolekullarda olan
məna(uyğunluq)nı tapmaq üçün istifadə etmək olur.
Lakin ilk növbədə soruşmalıyam:
Sizə göstərdiyim əlifbanın hərflərini kimi həyatın özülünü nə təşkil edir?
Belə aydın olur ki, həyatın əsasını təşkil edən material kimi
bir sıra alternativlərimiz var.
Aminturşularından,
nuklein, karboksil turşularından, yağlı turşularını götürək.
Bədəndə həddən artıq çox kimyavi maddələr var.
Bu ideyanı test etmək üçün
ilk növbədə amintuşuları və bəzi karboksil turşularına nəzər yetirək.
Və bu da nəticə.
Bu, komet, və ya cisim,
hətta labaratoriya şəraitində yaradılmış
primordial soup(blyon)--yəni
hansısa cansız varlığın
tərkibinəki amin turşularının
bölgüsüdür.
Siz,ancaq,qlisin və ananin tapacaqsınız,
bir qədər də digər elementlərin izlərini.
Amin turşuları mövcud olsa da
həyat olmayan Yer kürəsində bənzər
sistemlərdə bu göstərici
eynidir.
Yerdən torpaq parçasını,
yaxud hardansa
azacıq su götürsək və spektrometrə
yerləşdirsək, enyi analizi etsək
spektrum(göstərici) tamamilə
fərqli olacaq.
Çünki hər iki material
həyatın mövcud olduğu Yerdən götürülüb.
Qlisin və alanin kimi maddələr də
həyatın əsasını təşkil etsə də, ağır amin turşularının
daha çox mövcudluğu
organizm üçün daha vacib olduqlarındandır.
Və başqaları
ilk iyirmiliyə düşməyənlər,
onlar demək olar ki,
heç bir cəmləşmədə yoxdurlar.
Bu bölgü də sabitdir.
Hansı canlını, istər bakteriya istər bitki və ya heyvanı
analiz etmənizdən asılı olmayaraq.
Həyatın olduğu
hər yerdə bu bölgü
mövcuddur.
Və bu təkcə aminturşularında müəyyən edilmir.
Sual olunsa ki:
yaxşı,bu Avidianlar necə?
Avidianlar kompyuter dünyasının törəmələridir,
burda onlar asanlıqla çoxalır və mürəkkəbləşirlər.
Həyatın olmadığı
göstərici budur.
Burada 28-ə yaxın əsas təlimatlar var.
Cansız sistemdə bir-birini əvəz edən bu təlimatlar,
yazı makinasında yazan meymunları xatırladır.
Təlimatların hər biri eyni
tezlikdə müşahidə olunur.
Əgər əvvəlki videodakı bir-birirni əvəz edən virusları
götürsəniz belə bir
bölgü alınır.
Bu orqanizmlər üçün vacib olan
təlimatlar daha tez-tez müşahidə
olunur.
Bəzi təlimatlar isə
bircə dəfə istifadə edilir.
Onlar ya ziyanlı,
ya da çox nadir halda istifadə edilməli olduğu üçündür.
Bu təlimatların tezliyi aşağıdır.
Bu göstəriciləri sağlam imza(sübut) hesab etmək olarmı?
Məncə hə, kitablarda
və amin turşularında olduğu kimi, ətraf mühitin dəyişməsindən
asılı olmayaraq, bu göstəricilər sabitdir,
həyat olduğunun aydın
sübutudur.
İndi kiçik bir təcrübəmizi göstərmək istəyirəm.
Bu qrafik bir az
əvvəl danışdığım
tezlik bölgüsüdür.
Birinci cansız mühitdir,
hər təlimat eyni
tezlikdə müşahidə edilir.
Aşağıdakı isə,
mühitdəki mutasiya ölçüsüdür.
Asanlıqla bütün dünyaya yayıla biləcək sadə
kopyalama prqramının
daxil edildikdə asanlıqla
mütasiyaya uğrayıb yox olacağı
mutasiyanın çox
yüksək olduğu mühitdən başlayıram.
Belə yüksək mutasiyada
həyat olmur.
Sonra, tədricən hərarəti azaldıram və
replikator proqramın yaşaya biləcəyi
mühit
yaranır.
Hərarət(mutasiya) azaldarkən bu proqramları mühitə-blyona-
daxil etməyə davam edirəm.
Göstəricinin necə dəyişdiyinə baxaq.
Əvvəl heç nə yoxdur,
hərarət yüksəkdir.
İndi isə həyatın mümkün olduğu həddir,
və tezlik bölgüsündə
dəyişiklik var, əslində bölgü sabitləşib.
Sonra dinc durmayıb yenidən
hərarəti artırıram,
hərarət artdıqca bölgü də dəyişir.
Maraqlı olduğu üçün ikinci dəfə göstərim.
Həyatın mümkün olduğu həddə
çatanda tezlik bölgüsü "canlı"dır!
Yenidən bu həddi aşaraq mutasiyanın
yeksək olduğu mühitdə
səhv etmədən informasiya yaratmaq,
ötürmək
qabiliyyətlərini
itirib, replikator
funksiyasını yerinə yetirə bilmir.
Və həyat izi yox olur.
Bütün bunlardan nə öyrənirik?
Məncə, bir çox şey öyrənirik.
Onlardan biri də budur ki,
həyatı mücərrəd məfhum
kimi qəbul edib,
həyat dedikdə nə bitki
nə amin turşusu,
nə də bakteriya deyil,
hansısa prosesi nəzərdə tuturuqsa,
həyatı yalnız Yer kürəsinə məxsus
məhfum kimi qəbul etmiriksə,
başqa yerdə də həyat tapmaq olar.
Həyat dedikdə,
informasıyanın toplanma
anlayışı-
fiziki mənada hər cür informasiya--
bit(ölçü vahidi),nuklein turşuları,
əlifbaya bənzər hər şeyi --
bu informasiyanın toplanması və
yox olacağı müəyyən müddətə qədər
saxlanılacağı proses
nəzərdə tutulur.
Bunu edə bilən bütün varlıqlar
canlıdır.
Yəni öyrəndiyimiz ilk şey,
həyatı Yer kürəsində
mövcud olan həyata
əsaslanmadan yalnız
proses kimi qəbul etmək
mümkündür.
Bu da digər bütün elmi kəşflər kimi
canlı olduğumuz üçün ali varlıq olduğumuz
fikrini təkzib edib, insan həyatını
ucuzlaşdırır.
Biz həyat yarada bilərik, bunu computerdə edirik.
Sözsüz, bu həyat məhduddur.
ancaq həyatı necə yaratmaq
lazım olduğunu bilirik.
Bu həyatın əsasını təşkil edən fundamental prosesi başa düşürüksə,
təşkil edən bu fundamental prosesi
başa düşürüksə, bu prosesi istənilən mühitdə
müşahidə edə bilərik.
Yeni dünyaları kəşf edə,
bu dünyada
hansı növ kimyavi maddələrin olduğunu,
normal kimyəvi tərkibini,
bu yeni planetin geokimyəvi quruluşunu
canlı həyat mühitində hansı növ bölgünün
mümkün olduğunu
öyrənə bilər, bu bölgüdən kənar hallara
nəzər salıb:"Bu kimyəvi element
burda olmalı deyil" deyə bilərik.
Həyat olub olmadığından
əmin olmasaq da
"Ən azından bu maddəni araşdırıb bura hardan gəldiyini bilməliyəm."
deyə bilərik.
Bu görə bilmədiyimiz
həyatı tapmağımıza
kömək edə bilər.
Yadda saxlamağınızı istədyim
fikir də budur.
Başqa planetlərdə həyat
təsəvvür etdiyimiz kimi
çox da sirli deyil.
Bu sirli pərdəni götürsək
necə yaşadığımız və
fikirləşdiyimiz kimi
xüsusi varlıq olmadığımızı görmək daha asan olar.
Nitqimi burda yekunlaşdırıram,
və hər kəsə təşəkkür edirəm.
(Alqışlar)