In de vroege uurtjes van 13 augustus 1961
begonnen Oost-Duitse constructiewerkers geflankeerd door soldaten en politie
straten open te breken en barrières op te zetten
door Berlijn en omstreken.
Die nacht markeerde het begin van een wereldberoemde scheiding:
de Berlijnse muur.
De bouw van de muur hield het volgende decennium aan
en sneed recht door buurten,
scheidde families
en verdeelde niet enkel Duitsland maar de hele wereld.
Om te begrijpen hoe het zo ver kon komen,
gaan we terug naar de Tweede Wereldoorlog.
Amerika, Groot-Brittannië en Frankrijk
verenigden hun krachten met de Sovjet-Unie tegen de Asmogendheden.
Nadat ze Nazi-Duitsland versloegen,
bezette elk van de overwinnende naties een deel van het land.
De verdeling was als tijdelijk bedoeld,
maar de voormalige allianties waren het niet eens
over wat er na de oorlog moest gebeuren met Europa.
Terwijl de Westerse machten de vrije markt promootten,
omringde de Sovjet-Unie zich met gedweeë communistische naties,
waaronder een verzwakt Duitsland.
Terwijl hun relaties verslechterden,
werd Bondsrepubliek Duitsland gevormd in het westen,
terwijl de Sovjets de DDR oprichtten in het oosten.
De Sovjet-landen beperkten de handel met het Westen,
waardoor een virtueel onoverkomelijke grens ontstond.
Die werd later bekend als het IJzeren Gordijn.
In de voormalige Duitse hoofdstad Berlijn was de toestand extra gecompliceerd.
Hoewel de stad volledig binnen het Oost-Duitse domein van de DDR lag,
hadden de geallieerden sinds de oorlog gezamenlijk zeggenschap over de stad.
Dus Amerika, Groot-Brittannië en Frankrijk creëerden een democratisch enclave
in de westelijke wijken van Berlijn.
Terwijl Oost-Duitsers officieel het land niet mochten verlaten,
was het in Berlijn slechts een kwestie van wandelen,
of het nemen van de metro, wagen of bus
naar het Westelijke stadsdeel,
om dan verder te reizen naar West-Duitsland of verder.
Deze open grens vormde een probleem voor de Oost-Duitse leiders.
Ze profileerden zich als de communistische weerstand tegen Hitler
en schilderden West-Duitsland af als een voortzetting van het Nazi-regime.
Terwijl de VS en haar bondgenoten geld pompten in de West-Duitse wederopbouw,
ontnam de Sovjet Unie het Oosten middelen voor de oorlogsschade,
waardoor de centraal geleide economie nog meer inboette aan competitiviteit.
Het Oost-Duitse leven werd nauwkeurig in de gaten gehouden door de Stasi,
de geheime politie die burgers bespiedde via afluistertechnieken en informanten
om hen op verraad te betrappen.
Terwijl het Oosten gratis gezondheidszorg en onderwijs bood,
schepte het Westen op met hogere lonen,
meer consumentengoederen
en een grotere persoonlijke vrijheid.
Tegen 1961 hadden zo'n 3,5 miljoen mensen, bijna 20% van de Oost-Duitse bevolking,
de DDR verlaten, waaronder veel jonge vakmannen.
Om verdere verliezen te voorkomen
sloot Oost-Duitsland de grens en daar kwam de Berlijnse Muur ten tonele.
Over een afstand van 43 kilometer door Berlijn
en nog 112 kilometer verder door Oost-Duitsland,
bestond de oorspronkelijke barrière uit prikkeldraad en hekken.
Sommige Berlijners ontsnapten door over de draad te springen
of via ramen,
maar dit werd moeilijker naarmate de muur groeide.
Tegen 1965 was er 106 kilometer aan 3,6 meter hoge betonnen muren gebouwd,
met daarop een leiding om geklauter te voorkomen.
De muur werd de daaropvolgende jaren versterkt met spijkermatten,
bewakingshonden
en zelfs landmijnen,
samen met 302 uitkijktorens en 20 bunkers.
De Doodstrook, een gebied van 100 meter, werd achteraan afgezet met een extra hek.
Daar werden alle gebouwen verwoest en was de grond met zand bedekt
om een goed uitzicht te verstrekken voor de honderden bewakers
die iedereen die probeerde te ontsnappen neer moesten schieten.
Toch slaagden bijna 5000 mensen erin Oost-Duitsland te ontvluchten
tussen 1961 en 1989.
Sommigen waren diplomaten of atleten die het buitenland verkozen,
maar anderen waren gewone burgers die tunnels groeven,
kanalen overzwommen,
luchtballon vaarden,
of zelfs met een gestolen tank door de muur ramden.
Maar de risico's waren groot.
Meer dan 138 mensen stierven tijdens hun ontsnappingspoging.
Sommigen werden neergeschoten voor de ogen van machteloze West-Duitsers.
De muur verbeterde de Oost-Duitse economie doordat werklui niet konden vertrekken,
maar bezoedelde haar reputatie
en werd een wereldwijd symbool van de communistische onderdrukking.
Als deel van een verzoening met het Oosten
erkende het Grundlagenvertrag van 1972 Oost-Duitsland pragmatisch,
terwijl West-Duitsland aan de hoop op een uiteindelijke hereniging vasthield.
Hoewel het Oosterse regime uiteindelijk familiebezoeken toeliet,
ontmoedigde het haar volk om die rechten uit te oefenen
via een moeizaam en duur administratief proces.
Toch werd het overstelpt met aanvragen.
Tegen het einde van de jaren 80
veroorzaakte de bevrijding van andere Oostbloklanden
gigantische demonstraties voor vrij verkeer en democratie.
Op de avond van 9 november 1989 probeerde Oost-Duitsland de gemoederen te bedaren
door aanvragen voor reisvergunningen te vergemakkelijken.
Maar die aankondiging bracht duizenden Oost-Berlijners samen
aan de oversteekpunten van de muur,
en de verbaasde bewakers waren gedwongen de poorten onmiddellijk te openen.
Juichende meutes stroomden West-Berlijn binnen
terwijl mensen van beide kanten op de muur dansten.
Anderen begonnen die te verwoesten met eender welk materiaal voorhanden.
Hoewel de bewakers aanvankelijk nog de orde probeerden te bewaren,
werd het al snel duidelijk dat de jaren van verdeling ten einde waren.
Na 40 jaar werd Duitsland officieel herenigd in oktober 1990
en de Sovjet Unie viel niet veel later.
Vandaag staan er nog steeds delen van de muur recht
ter herinnering aan het feit
dat barrières opgezet om onze vrijheid te belemmeren
ook weer neergehaald kunnen worden.