Mùa lễ này,
mọi người trên thế giới sẽ tặng quà cho nhau.
Bạn thậm chí sẽ nhận được một chiếc áo len từ dì mình.
Nhưng thay vì nói "Cám ơn" trước khi cho nó vào tủ quần áo,
phản ứng lịch sự mà người ta mong chờ từ bạn
có thể là xuất hiện tại nhà bà với món quà đẹp hơn?
Hay bỏ phiếu cho bà ấy trong cuộc bầu cửa địa phương?
Hay để bà nhận nuôi đứa con đầu lòng của bạn?
Những điều này sẽ chẳng quá xa lạ
nếu bạn đang sống trong nền kinh tế quà tặng.
Cụm từ này nghe có vẻ mâu thuẫn.
Suy cho cùng, chẳng phải quà tặng là miễn phí hay sao?
Nhưng trong nền kinh tế này, quà tặng đi kèm điều kiện ngầm
dùng để củng cố hệ thống những ràng buộc và nghĩa vụ xã hội.
Nền kinh tế thị trường được tạo nên từ mối quan hệ
giữa những thứ được buôn bán,
nền kinh tế quà tặng bao gồm mối quan hệ
giữa những người thực hiện buôn bán.
Nền kinh tế quà tặng đã tồn tại suốt lịch sử loài người.
Những nghiên cứu đầu tiên
đến từ các nhà nhân loại học Bronislaw Malinowski và Marcel Mauss,
họ đã mô tả thổ dân đảo Trobriand
vượt qua hàng dặm đại dương nguy hiểm
để đổi lấy những vòng cổ vỏ sò và băng tay.
Những vật phẩm trao đổi thông qua tiến trình này, vòng Kula,
không có ứng dụng thực tế,
nhưng lại mang ý nghĩa quan trọng từ chủ cũ
và có nghĩa vụ tiếp tục sự trao đổi.
Những nền kinh tế quà tặng khác có thể có các vật phẩm hữu dụng
như tiệc quà tặng ở Tây Bắc Thái Bình Dương,
ở đây, những người đứng đầu sẽ tranh lấy uy tín bằng cách cho đi gia súc và mền.
Có thể nói rằng thay vì tích góp của cải vật chất,
những người tham gia vào kinh tế quà tặng dùng nó để tích góp của cải xã hội.
Cho dù một vài ví dụ về kinh tế quà tặng có thể giống với Đổi chác,
điểm khác biệt là quà tặng ban đầu được tặng vô điều kiện
hay mặc cả.
Thay vào đó, quy tắc xã hội về cho đi nhận lại
buộc người nhận phải tình nguyện trả ơn.
Nhưng cách thức và thời gian lại khác nhau giữa các văn hóa,
và việc tặng quà lại sẽ có nhiều hình thức.
Một thủ lĩnh hùng mạnh tặng gia súc cho người nghèo
sẽ không thể mong chờ hàng hóa gì đáp lại.
thay vào đó là uy tín xã hội từ người nhận ơn.
Giữa những người Toraja ở Indonesia,
uy thế giành được từ tặng quà thậm chí còn quyết định quyền làm chủ đất đai.
Điều quan trọng là giữ cho vòng tặng quà tuần hoàn,
với những người luôn mắc nợ người khác.
Tặng quà lại ngay lập tức, hoặc tặng lại thứ gì đó có cùng giá trị,
sẽ được hiểu là kết thúc một mối quan hệ xã hội.
Vậy, liệu kinh tế quà tặng có loại trừ những xã hội quy mô nhỏ
nằm ngoài thế giới công nghiệp hóa?
Không hẳn.
Vì ngay cả những nền văn hóa này,
kinh tế quà tặng tồn tại cùng với hệ thống thị trường cho các trao đổi khác.
Và khi nghĩ về nó,
các bộ phận của chính xã hội chúng ta hoạt động theo cách tương tự.
Những không gian cộng đồng, như Burning Man
vận hành như một tổ hợp đổi chác và kinh tế quà tặng,
nơi mà bán hàng vì tiền là điều tối kị.
Trong nghệ thuật và công nghệ,
kinh tế quà tặng nổi lên như là phương án thay thế cho sở hữu trí tuệ,
khi mà nghệ sĩ, nhạc sĩ, và các nhà phát triển mã nguồn mở
phân phát tác phẩm sáng tạo, không phải vì lợi nhuận tài chính,
mà là để nâng cao hồ sơ xã hội hoặc tạo nên vai trò cộng đồng.
Ngay cả tiệc potluck và truyền thống tặng quà ngày lễ
cũng dính dáng ở mức độ nào đó tới các tiêu chuẩn cho nhận của xã hội.
Ta tự hỏi liệu một món quà có đơn thuần là một món quà,
liệu nó đó đi kèm với nghĩa vụ hoặc trả nợ xã hội.
Nhưng đây là điểm thiếu sót.
Ý tưởng về món quà miễn phí không ràng buộc nghĩa vụ xã hội
chỉ xảy ra khi chúng ta đặt nó trong thuật ngữ thị trường.
Và trong thế giới thương mại,
ý tưởng củng cố các mối quan hệ thông qua việc cho và nhận
có thể không phải là xấu, dù là bạn sống ở đâu đi chăng nữa.