14 yaşındayken bilime merak salmış,
ona hayran kalmış ve öğrenmek için sabırsızlanmıştım.
Lisede bir fizik öğretmenimiz şöyle derdi:
"Kızların bunu dinlemesine gerek yok."
Cesaretlendirici, evet.
(Gülüşmeler)
Sırf bu ifadeden dolayı dinlememeyi tercih etmiştim.
Sizi Şili'deki And Dağları'na götürmeme izin verin.
Santiago'nun 500 kilometre, 300 mil kuzeydoğusu.
Oldukça uzak, çok kurak ve çok güzel bir yer.
Orada fazla bir şey yok.
Akbabalar, tarantulalar var
ve gece çökünce, etraf kararınca
dünyanın en karanlık gökyüzünden biri ortaya çıkar.
Bu dağ adeta büyülü bir yer.
Oldukça uzakta bir dağ zirvesinin zarif ve ileri bir teknolojiyle
güzel bir kombinasyonu.
Atalarımız, kayıtlı tarih boyunca gökyüzüne baktılar
ve varlığımızın doğasını düşündüler.
Bizim neslimiz da farklı değil.
Günümüzde gece göğü ile ilgili tek güçlük
şehir ışıklarının görüşü engellemesidir.
Bu yüzden astronomlar, görüntüleme ve evren üzerine çalışma yapmak için
bu ücra zirvelere çıkıyorlar.
Ve teleskoplar evrene açılan pencerelerimizdir.
Şunu rahatlıkla söyleyebiliriz ki;
Güney yarım küre, 21. yüzyıl astronomisinin geleceği olacaktır.
Hâlihazırda Şili'deki And dağlarında
bir teleskop dizisi bulunmakta
ve bunlar yakında bir dizi heyecan verici özellik ile donatılacaklar.
Uluslararası iki grup
gözlerimiz gibi optik ışınıma hassas olan devasa teleskoplar inşa edecek.
Bir adet tetkik teleskopu da
birkaç gecede bir gökyüzünü tarayacak.
Uzun dalga radyo ışınıma hassas
radyo teleskopları olacak.
Bazı teleskoplar uzayda konumlandırılacak.
James Webb Teleskobu diye adlandırdığımız
Hubble Uzay Teleskobu'na varis bir teleskop olacak
ve 2018 yılında fırlatılacak.
TESS adında bir uydu olacak
ve güneş sistemimizin dışındaki gezegenleri keşfedecek.
Son on yıldır,
tamamlandığında kategorisinde dünyanın en büyüğü olacak
optik teleskobu inşa eden uluslararası bir gruba,
bir konsorsiyuma liderlik ediyorum.
Adı Büyük Macellan Teleskobu, ya da kısaca BMT.
Bu teleskop, her birinin çapı 8.4 metre olan
aynalara sahip olacak.
Bu neredeyse 27 fit.
Yani belki de, salonun dördüncü sırasına kadar olan kısmı kadar alan kaplayacak.
Bu teleskoptaki yedi aynanın herbiri
neredeyse 27 fit çapında olacak.
Birleştiğinde yedi aynanın hepsinin çapı,
80 fit (24.38m) olacak.
Yani, esasen bu salonun tamamı kadar.
Teleskop yaklaşık 43 metre yükseklikte olacak.
Rio'da olduğumuzdan,
bazılarınız dev İsa heykelini görmeye gitmişsinizdir.
Yüksekliklerini karşılaştırdığımızda,
bu heykel teleskoptan küçük olacak.
Teleskop, Özgürlük Heykeli'nin boyutuyla da karşılaştırılabilir.
Ve teleskop 22 katlık -60 metrelik-
bir duvarın içine yerleştirilecek.
Bu teleskobu korumak için alışılmadık bir yapı.
İnceleme yapmak için
gökyüzüne açık pencereleri olacak
ve zemin üzerinde çevrilebilecek,
2.000 tonluk dönen bir yapı.
Büyük Macellan Teleskobu'nun çözünürlüğü, Hubble Uzay Teleskobu'ndan
10 kat daha iyi olacak.
İnsan gözünden 20 milyon kat daha duyarlı olacak.
Belki de ilk defa güneş sistemimizin dışındaki gezegenlerde,
yaşam bulacak teleskop olacak.
Evrenimizin ilk ışığına, kelimenin tam anlamıyla kosmosun şafağına
bakmamıza imkan sağlayacak.
Kozmik şafak.
Bu teleskop bize geçmişe bakıp, galaksilerin daha oluşma aşamasında
nasıl gözüktüklerine şahit olma, evrendeki ilk karadelikleri
ve galaksileri inceleme fırsatı sunacak.
Şimdi, binlerce yıldır kozmosu inceliyor,
evrendeki yerimizi merak ediyoruz.
Antik Yunanlar bize
evrenin merkezinde Dünya'nın olduğunu anlattılar.
Beş yüz yıl önce, Kopernik Dünya'nın yerine,
kozmosun kalbine Güneş'i koydu.
Ve yüzyıllardır yeni şeyler öğrendik.
İtalyan bilim adamı Galileo Galilei,
iki inçlik çok küçük teleskobunu gökyüzüne çevirdiğinden beri,
ne zaman daha büyük teleskop yapsak,
evren hakkında yeni şeyler öğrenip,
istisnasız her seferinde keşifler yapıyoruz.
20. yüzyılda evrenimizin genişlediğini
ve güneş sistemimizin bu genişlemenin merkezinde olmadığını öğrendik.
Şimdi gözlemlenebilir evrenin yaklaşık 100 milyar galaksi
ve her galaksinin de
100 milyar yıldız içerdiğini biliyoruz.
Şu an kozmosun çekilmiş en derin fotoğrafına
bakıyoruz.
Bu fotoğraf, Hubble Uzay Teleskobu'yla çekildi
ve Hubble uzaya gönderilmeden önce gökyüzünün karanlık bölgesi olan yere
bakılarak elde edildi.
Bu küçük bölgeyi hayal edebilirseniz,
dolunayın sadece ellide biri kadar.
Dolunayı göz önüne getirin.
Şu an bu fotoğrafta gözüken 10.000 galaksi var.
Bu fotoğrafların soluk ve küçük olmasının sebebi,
söz konusu galaksilerin oldukça uzak olmasıdır, muazzam mesafelerde.
Ve bu galaksilerin her biri birkaç milyar,
hatta yüz milyarlarca yıldız içeriyor olabilir.
Teleskoplar zaman makinesi gibidir.
Yani uzayın ne kadar derinine bakarsak zamanda o kadar geriye gideriz.
Aynı zamanda ışık kovası gibidirler, zira ışığı toplarlar.
Yani kovamız ne kadar büyük, aynamız ne kadar geniş olursa,
o kadar ışık görebilir, daha uzak geçmişe bakabiliriz.
Evet, son yüzyılda,
evrende egzotik nesneler olduğunu -kara delikler- öğrendik.
Göremediğimiz kara madde ve karanlık enerjinin varlığını öğrendik.
varlığını öğrendik.
Hatta şu an karanlık maddenin gerçek fotoğrafına bakıyorsunuz.
(Gülüşme)
Evet anladınız. Ancak herkes anlamadı espriyi.
(Gülüşme)
Evet, karanlık maddenin -ki onu göremiyoruz-
varlığının sonucuna yerçekiminin aşikar etkisi sayesinde vardık.
Artık genişleyen evrendeki galaksi denizlerini
gözleyebiliyoruz.
Benim görevim evrenin genişleme hızını ölçmek
ve 1990'larda yürüttüğüm projelerden biri de
Hubble Uzay Teleskobunu kullanarak evrenin ne kadar hızla genişlediğini hesaplamaktı.
Şu an 14 milyar yıl geriyi gözlemleyebiliyoruz.
Geçen zamanda öğrendik ki yıldızların kendine has yaşamları var;
doğarlar, orta yaşa ulaşırlar
ve bazıları dramatik şekilde ölür.
Bu yıldızların korları biçimlenerek yeni yıldızları oluşturur,
bunların çoğunun yörüngelerinde gezegenlerin olduğu ortaya çıktı.
Son 20 senedeki sürpriz sonuçlardan biri de
başka yıldızların yörüngesinde de dolanan diğer gezegenlerin keşfi.
Bunlara öte-gezegen deniyor.
1995'e kadar bizim yıldızımızın etrafındakilerin dışında,
bir gezegenin varlığından bile haberimiz yoktu.
Ancak şimdi, diğer yıldızların yörüngesinde 2.000'e yakın gezegeni
keşfedip ağırlıklarını ölçüyoruz.
Bunların 500 tanesi çok-gezegenli sistem.
Ve daha 4.000 tane -hâlâ artıyor-
aday gezegen var.
Şaşırtıcı çeşitlikte gezegenler var.
Jüpiter'e benzer sıcak gezegenler,
buzla kaplı olanlar, su gezegenleri
ve Dünya'ya benzer "süper-Dünya" denilen kayalık gezegenler var,
hatta elmas dünyası olduğu iddia edilenler bile var.
Bildiğimiz kadarıyla sadece bir gezegende -bizim Dünya'mız- yaşam var.
İki yıldızın yörüngesinde bulunan gezegenler bile bulduk.
Bu artık bir bilim kurgu öğesi değil.
Bizim gezegenimizde yaşam olduğunu biliyoruz,
kompleks bir yaşam geliştirdik, şimdi kökenlerimizi sorgulayabiliyoruz.
Yaptığımız tüm bu keşifler, bu yüksek sayılar gösteriyor ki,
belki milyonlarca, hatta yüz milyonlarca gezegen
kendi yıldızına yeterince yakın,
sıvı halde su bulunmasına
hatta yaşam oluşmasına elverişli bölgede yörüngelenmiştir.
Bu olağanüstü gariplikler karşısında hayrete düşüyoruz,
inanılmaz olan şey ise on yıl içerisinde,
BMT belki de bu gezegenlerin atmosferinin spektrumlarını alıp
yaşama elverişli olup olmadıklarına karar verebilir.
Peki BMT projesi nedir?
Bu uluslararası bir proje.
Avustralya, Güney Kore ve Rio'da bulunma nedenimiz olan,
en yeni partnerimiz Brezilya'yı da kapsayan teleskop projesi.
(Alkış)
Ayrıca Birleşik Devletler'den birkaç enstitüyü de,
-Harvard Üniversitesi,
Smithsonian ve Carnegie Enstitüsü
ve Arizona, Chicago, Texas - Austin, Texas A&M Üniversitesi- kapsıyor.
Şili de projeye dahil.
Teleskobun aynalarının yapımı da
kendi içinde büyüleyici.
Cam parçalarını alıp dönen fırının içinde eritmek.
Bunu Arizona Üniversitesi'nin futbol stadyumunun
altında gerçekleştiriyoruz.
52.000 koltuğun altına saklanmış bir yer.
Kimsenin olaylardan haberi yok.
Esasında dönen bir kazan var.
Aynalar biçimlendirilip yavaşça soğutuluyor,
sonra da süper hassaslıkta cilalanıyor.
Aynaların ne kadar hassas olduğunu düşünmek açısından,
27 fit'lik (8.22 m'lik) bir aynanın üzerindeki pürüz
bir inç'in sadece milyonda biri kadar.
Göz önüne getirebiliyor musunuz?
Ah!
(Gülüşme)
Bu, 27 fit'lik bir aynanın üzerinde, benim saçlarımdan birinin genişliğinin
bir ila 5 binde biri kadar.
Olağanüstü bir başarı.
İleride sahip olacağımız hassasiyete imkan sağlayacak olan şey de bu.
Peki bu hassasiyet bize ne kazandıracak?
BMT, farzedelim ki;
eğer bir bozuk para tutarsam -ki tutmak üzereyim-
ve paranın yüzüne bakarsam, buradan paranın üzerindeki
yazıları görebilirim; üzerindeki yüzü görebilirim.
Tahminimce ön sıradakiler bile bunu göremez.
Ancak Büyük Macellan Teleskobu'nu
-tüm bu salon kadar olan 80 fit'lik çapının tamamını- çevirip
200 mil uzağa doğrultursak,
ve ben Sao Paulo'da dursam, bu paranın yüzünü ayırt edebilirdik.
İşte bu, teleskobun fevkalade çözünürlüğü ve gücü.
Ve biz --
(Alkış)
Eğer bir astronot Ay'a çıkıp, 400.000 km uzaklıkta,
bir mum yaksa, sadece bir mum,
BMT'yi kullanarak bunu belirleyebiliriz.
Olağanüstü.
Yakın galaksideki bir kümenin simüle edilmiş bir görüntüsü.
"Yakın" ifadesi astronomik anlamda, her şey göreceli.
Galaksi on milyonlarca ışık yılı uzaklıkta.
Bu kümenin böyle gözükmesi gerek.
Evet, bu dört parlak nesneye bakıp
Hubble Uzay Teleskobu'ndaki bir kamerayla karşılaştıralım,
soluk detayların netleşmeye başladığını görebilirsiniz.
Ve şimdi de -ne kadar çarpıcı olduğuna bakın- BMT'nin göreceği.
Evet, gözlerinizi parlak nesnelerden ayırmayın.
Bu Dünya'daki en güçlü teleskoplardan birinin gördüğü,
ve bu BMT'nin göreceği.
Olağanüstü keskinlik.
Peki biz neredeyiz?
Şu an Şili'deki bir dağın zirvesinde konuşlandık.
Orayı işgal ettik.
Birinci aynayı test ettik ve cilaladık.
İkinci ve üçüncü aynayı biçimlendirdik.
Ve dördüncüyü biçimlendirmek üzereyiz.
Bu sene birkaç kez incelendik,
uluslararası paneller gelip inceleme yaptılar
ve "Yapıma geçmeye hazırsınız." dediler.
Ve biz de teleskobu ilk dört aynayla inşa etme hazırlığındayız.
Bir an önce çalışmaya başlayıp biz astronomların "ilk ışık" dedikleri
bilimsel veriyi 2021 yılında elde etmeye başlamayı istiyoruz.
Teleskop tamamıyla, tüm yedi aynasıyla,
gelecek on yılın ortasında tamamlanacak.
Şu an uzak evrene, kozmik şafağa bakmaya
hazır durumdayız.
Diğer gezegenleri ince detaylarla inceleme fırsatı bulacağız.
Ama BMT'yi yapmakla ilgili beni en çok heyecanlandıran şey onun,
hakkında hiçbir şey bilmediğimiz,
şu noktada hayal bile edemediğimiz, tamamen yeni bir şey keşfetmeye
imkan kazandıracak olmasıdır.
Ve umuyorum ki, teleskop ve diğer tesisler, birçok genç kadın ve erkeğe,
yıldızlara erişmek için ilham kaynağı olacak.
Çok teşekkür ederim.
Obrigado.
(Alkış)
Bruno Giussani: Teşekkürler, Wendy.
Yanımda kal, çünkü sana bir sorum olacak.
Farklı tesislerden söz ettin.
Evet, Macellan Teleskobu yapılıyor, ancak Şili'de ALMA teleskobu var,
Hawaii dahil başka yerlerde de teleskoplar var.
Bu bir işbirlik ve tamamlayıcılık mı yoksa bir rekabet mi?
Biliyorum finansman anlamında bir rekabet var ancak bilimsel boyutu ne?
Wendy Freedman: Bilimsel olarak oldukça tamamlayıcılar.
Uzaydaki teleskoplar, yeryüzündekiler,
farklı dalga boyutunda gözlem yapanlar,
hatta benzer özellikte olup farklı edevatı olan teleskoplar,
bunların hepsi sorduğumuz sorunun farklı bölümlerini araştıracaklar.
Yani başka gezegenleri keşfettiğimizde bu gözlemleri test edebileceğiz,
atmosferleri ölçebileceğiz,
uzaya çok yüksek çözünürlükte bakabileceğiz.
Yani oldukça tamamlayıcılar.
Finansman konusunda haklısın, rekabet halindeyiz;
ancak bilimsel anlamda bu durum oldukça tamamlayıcı.
BG: Wendy, TEDGlobal'a katıldığın için çok teşekkür ederim.
WF: Teşekkürler.
(Alkış)