Jako 14-latka interesowałam się nauką.
Byłam nią zafascynowana i chętna do nauki.
W liceum nauczyciel od przedmiotów ścisłych mówił:
"Dziewczyny nie muszą tego słuchać".
Zachęcające, prawda?
(Śmiech)
Nie posłuchałam go.
Zabiorę was w Andy do Chile.
500 km na północny wschód od Santiago.
Jest tam odludnie, sucho i przepięknie.
Nic się tam nie dzieje.
Są kondory, tarantule,
a nocą, gdy się ściemnia,
ukazuje się jeden z najciemniejszych firmamentów.
Magiczne miejsce, góry.
Przepiękna kombinacja odległych szczytów
z wyrafinowaną techniką.
Od zarania dziejów, nasi przodkowie
wpatrywali się w niebo i zastanawiali nad naturą istnienia.
Nasze pokolenie nie jest wyjątkiem.
Problemem jest niebo
zanieczyszczone przez światła miasta.
Astronomowie muszą podróżować w odległe szczyty górskie,
żeby obserwować i studiować kosmos.
Teleskopy są oknem do kosmosu.
Półkula południowa będzie przyszłością astronomii w XXI wieku.
Obecnie mamy wiele teleskopów
w Andach w Chile.
Wkrótce dołączą do nich nowe z większymi możliwościami.
Dwie międzynarodowe grupy rozpoczną budowę ogromnych teleskopów,
wrażliwych na światło, jak nasze oczy.
Będzie teleskop obserwujący,
który co kilka nocy przeskanuje niebo.
Będą radioteleskopy
wykorzystujące radiowe fale długie.
Będą również teleskopy w kosmosie.
Następca Teleskopu Hubble'a,
Teleskop Jamesa Webba,
zostanie wysłany w 2018 roku.
Satelita TESS,
który odkryje planety spoza Układu Słonecznego.
Przez ostatnie 10 lat prowadziłam grupę,
konsorcjum budujące teleskop,
który po ukończeniu będzie największym
istniejącym teleskopem optycznym.
Nazywa się on Gigantycznym Teleskopem Magellana, w skrócie GMT.
Każde ze zwierciadeł teleskopu będzie miało średnicę 8,4 metra.
Prawie 27 stóp.
Od tej sceny sięgałoby do czwartego rzędu.
Każde z siedmiu luster
będzie miało 8,4 metra średnicy.
Wszystkie razem utworzą średnicę 24 metrów.
Wielkość tego audytorium.
Teleskop będzie wysoki na około 43 metry.
Będąc w Rio zapewne widzieliście pomnik Chrystusa.
W przybliżeniu to ta sama wysokość.
Pomnik jest trochę mniejszy.
Teleskop rozmiarem będzie zbliżony do Statui Wolności.
Będzie umieszczony w obudowie wysokiej na 22 piętra,
czyli o wysokości 60 metrów.
Ten nietypowy budynek ochraniający teleskop
będzie miał rozsuwane okna.
Umożliwi to nakierowanie teleskopu i obserwację nieba.
Będzie umieszczony na ruchomej podstawie.
2000 ton obrotowego budynku.
Gigantyczny Teleskop Magellana będzie miał rozdzielczość
10 razy lepszą niż Teleskop Hubble'a.
Będzie 20 milionów razy wrażliwszy niż ludzkie oko.
Możliwe, że odkryje życie
na jednej z planet pozasłonecznych.
Umożliwi nam obserwację pierwszego światła wyemitowanego we wszechświecie.
Narodziny kosmosu.
Ten teleskop pozwoli nam spojrzeć w przeszłość,
uchwycić moment formowania się galaktyk,
pierwsze czarne dziury i pierwsze galaktyki.
Od tysięcy lat badamy kosmos,
zastanawiając się nad naszym miejscem we wszechświecie.
Starożytni Grecy wierzyli,
że Ziemia jest w jego centrum.
500 lat temu Kopernik usunął stamtąd Ziemię
i umieścił Słońce.
Przez stulecia,
odkąd Galileusz, włoski naukowiec,
nakierował swoją lunetę w stronę nieba
i za każdym razem, gdy zbudowano większy teleskop,
uczyliśmy się czegoś nowego o wszechświecie.
Dokonywaliśmy odkryć.
W XX wieku dowiedzieliśmy się, że wszechświat się rozszerza,
a Układ Słoneczny nie jest w centrum tego rozrostu.
Wiemy, że wszechświat jest zbudowany z około 100 miliardów galaktyk,
które możemy zobaczyć.
Każda z tych galaktyk zawiera setki miliardów gwiazd.
To najgłębsze zdjęcie wszechświata
wykonane przez Teleskop Hubble'a.
Nakierowano go na część nieba, którą uważano za pustą,
przed wysłaniem Hubble'a.
Wyobraźcie sobie maleńki obszar,
jedna pięćdziesiąta rozmiaru Księżyca.
Wyobraźcie sobie Księżyc w pełni.
To zdjęcie zawiera 10 000 galaktyk.
Słaba widoczność albo mały rozmiar wynikają z ich odległości.
Znajdują się one nieprawdopodobnie daleko.
Każda z tych galaktyk może zawierać
od kilku do kilkuset miliardów gwiazd.
Teleskopy są jak wehikuły czasu.
Bardziej odległe zdjęcia pokazują nam bardziej odległy czas.
Są jak kubły światła. Zbierają światło.
Im większy jest ten kubeł tym większe jego zwierciadła,
i tym więcej możemy zobaczyć, spojrzeć dalej w przeszłość.
W ostatnim stuleciu zaobserwowaliśmy
egzotyczne obiekty, które nazywamy czarnymi dziurami.
Wiemy, że istnieje ciemna materia i ciemna energia,
której nie możemy zobaczyć.
To aktualne zdjęcie ciemnej materii.
(Śmiech)
Widzę, że łapiecie. Nie wszyscy to łapią.
(Śmiech)
Ciemna materia istnieje, mimo że jej nie widać,
obserwujemy jej zachowanie w polu grawitacyjnym.
Spoglądając dalej widzimy nieskończoność galaktyk
w rozszerzającym się wszechświecie.
Zajmuję się pomiarem prędkości rozszerzania się wszechświata.
Jeden z moich projektów, rozpoczęty w latach 90.
posłużył się Teleskopem Hubble'a, żeby dokonać tych obliczeń.
Możemy patrzeć wstecz 14 miliardów lat.
Dowiedzieliśmy się, że gwiazdy mają swoją historię.
Rodzą się, przechodzą przez wiek średni,
a niektóre z nich mają dramatyczny koniec.
Pył i gaz z tych gwiazd jest materiałem, z którego powstają nowe gwiazdy.
Wiele z nich posiada wirujące wokół nich planety.
Jednym z zaskakujących odkryć ostatnich 20 lat
były planety okrążające inne gwiazdy.
Nazywamy je egzoplanetami.
Do 1995 roku nikt nie miał pojęcia o planetach znajdujących się
w innych układach słonecznych.
Wiemy o prawie 2000 egzoplanetach.
Możemy je zobaczyć i zmierzyć.
500 z nich to systemy z wieloma planetami.
4000 to obiekty kandydujące na miano planety i liczba ta nadal rośnie.
Są one niezwykle zróżnicowane.
Niektóre są jak Jowisz, inne są gorące.
Są planety pokryte lodem i planety pokryte wodą.
Niektóre są skaliste, jak Ziemia, nazywamy je superziemiami.
Istnieją też spekulacje o istnieniu diamentowych planet.
Przynajmniej na jednej planecie znajduje się życie - to Ziemia.
Są planety które krążą wokół dwóch gwiazd.
To nie jest już tylko domeną science fiction.
Życie istnieje na naszej planecie.
Osiągnęło tu wyższy poziom. Czas zapytać o nasze pochodzenie.
Biorąc pod uwagę niewiarygodną liczbę odkryć,
jest możliwe, że istnieją miliony a nawet setki milionów planet,
wystarczająco blisko gwiazdy,
którą okrążają,
żeby posiadać wodę, a może nawet życie.
Zachwycamy się tymi szansami.
Zwłaszcza, że w ciągu następnych 10 lat,
GMT będzie zdolny do analizy widm atmosfery tych planet
i ustalenia, czy jest tam możliwe życie.
Czym jest GMT?
To projekt międzynarodowy.
Członkowie to: Australia, Korea Południowa z radością dodam, będąc w Rio,
że naszym nowy partnerem jest Brazylia.
(Brawa)
Obejmuje też kilka instytucji ze Stanów Zjednoczonych,
takich jak Uniwersytet Harvarda
Instytuty Smithsona i Carnegie,
Uniwersytety Arizony, Chicago, Teksasu-Austin i Teksasu A&M.
Członkiem jest też Chile.
Interesujący jest proces tworzenia zwierciadeł teleskopu.
Tłuczone szkło wytapia się w piecu obrotowym,
który znajduje się pod stadionem futbolowym
Uniwersytetu Arizony.
Schowany pod 52 000 miejsc.
Nikt o tym nie wie.
Jest tam obracający się kocioł.
Odlewane zwierciadła stygną powoli,
a potem są szlifowane z niezwykła precyzją.
Żeby zrozumieć skalę precyzji,
wyobraźcie sobie nierówność na ośmio metrowym zwierciadle,
rzędu jednej milionowej centymetra?
Możecie to sobie wyobrazić?
Auć!
(Śmiech)
To jedna pięciotysięczna grubości włosa
na 8 metrowej powierzchni.
Spektakularne osiągnięcie.
Taka dokładność pozwala nam na niezwykłą precyzję.
Co to oznacza dla nas?
Gdybyśmy użyli GMT,
żeby zobaczyć monetę, którą mam w kieszeni.
Patrząc na reszkę,
widzę napis i widzę twarz.
Przypuszczam, że nawet pierwszy rząd nie może tego zobaczyć.
Gdybyśmy włączyli Gigantyczny Teleskop Magellana,
użyli jego 24-metrowej powierzchni
i nakierowali na odległość ponad 320 km,
a ja stałabym w Sao Paulo, moglibyśmy zobaczyć tę monetę.
Takie możliwości daje nam wysoka rozdzielczość i moc tego teleskopu.
(Brawa)
Gdyby astronauta na Księżycu, oddalony o ćwierć miliona kilometrów,
zapalił świeczkę.
Dzięki GMT moglibyśmy zobaczyć tę świeczkę.
Nadzwyczajne.
To jest symulacja skupiska gwiazd w pobliskiej galaktyce.
"Pobliska" w astronomii jest pojęciem względnym.
Jest oddalona o dziesiątki milionów lat świetlnych.
Popatrzcie na cztery jasne obiekty.
Teraz porównamy je z kamerą Teleskopu Hubble'a
Widać więcej detali, gwiazdy są lepiej widoczne.
Na końcu zdjęcie, jakie wykonałby GMT.
Patrzcie na te jasne punkty.
To jest zdjęcie z najlepszego obecnie teleskopu ziemskiego.
To będzie możliwe dzięki GMT.
Niezwykła precyzja.
Jak postępują prace?
W Chile wyrównano szczyt, na którym rozpocznie się budowa.
Wysadzono go w powietrze.
Przetestowano i wypolerowano pierwsze zwierciadło.
Odlano drugie i trzecie.
Trwają przygotowania do odlania czwartego.
W tym roku mieliśmy serię kontroli
dokonanych przez międzynarodowy panel.
Otrzymaliśmy pozwolenie na konstrukcje.
Planujemy rozpocząć budowę z pierwszymi czterema zwierciadłami.
Chcemy jak najszybciej rozpocząć badania.
Astronomowie używają powiedzenia "pierwsze światło" w 2021 roku.
Wszystkie prace powinny być zakończone w połowie następnej dekady.
Z wszystkimi siedmioma zwierciadłami.
Jesteśmy gotowi spojrzeć w przeszłość.
Na narodziny kosmosu.
Będziemy mogli badać odległe planety z niezwykłą dokładnością.
Dla mnie najbardziej ekscytującą możliwością, związaną z budową GMT,
jest szansa na odkrycie czegoś nowego.
Niewyobrażalnego w tym momencie,
czegoś zupełnie nieznanego.
Mam też nadzieję, że budowa tego obiektu,
zainspiruje młodych ludzi, żeby sięgnąć do gwiazd.
Dziękuję bardzo.
Obrigado
(Brawa)
Bruno Giussani: Dziękuję Wendy.
Zostań ze mną. Mam pytanie.
Wspomniałaś o innych obiektach.
Teleskop Magellana jest w budowie, a co z ALMA i innymi w Chile
i w innych miejscach, w tym na Hawajach.
Czy chodzi tu o kooperacje i komplementarność czy o rywalizację?
Istnieje rywalizacja o fundusze,
a co z nauką?
Wendy Freedman: W nauce działają one na zasadzie komplementarności.
Teleskopy w przestrzeni i na Ziemi.
Pracujące na różnych widmach
albo nawet podobne, ale używające innych instrumentów.
Wszystkie sprawdzają różne opcje odpowiedzi na to samo pytanie.
Kiedy odkryjemy inne planety, będziemy mogli użyć ich obserwacji,
dokonać pomiaru atmosfer.
Będziemy spoglądać w niebo, używając wysokiej rozdzielczości.
Są komplementarne.
Masz rację z funduszami, rywalizujemy o nie.
W nauce uzupełniamy się.
BG: Wendy, dziękuję za udział w TEDGlobal.
WF: Dziękuję.
(Brawa)