Toen ik 14 jaar was, raakte ik geïnteresseerd in de wetenschap --
gefascineerd erdoor, verheugd om erover te leren.
Op mijn middelbare school zei de leraar wetenschappen altijd tegen de klas.
"De meisjes hoeven niet te luisteren."
Heel bemoedigd, ja.
(Gelach)
Ik koos ervoor om niet te luisteren -- maar alleen niet naar die opmerking.
Laat me jullie meenemen naar het Andesgebergte in Chili,
zo'n 500 kilometer, 300 mijl, ten noordoosten van Santiago.
Het ligt erg afgelegen, is erg droog en het is er bijzonder mooi.
Erg veel is er niet.
Er zijn condors, er zijn vogelspinnen,
en 's nachts, als het licht uitgaat,
is er één van de donkerste sterrenhemels ter wereld.
De berg is een soort magische plek.
Het is een prachtige combinatie van een afgelegen bergtop
met geweldig geavanceerde technologie.
Onze voorouders, al sinds de geschiedenis wordt vastgelegd,
hebben naar de sterrenhemel gekeken en nagedacht over de aard van ons bestaan.
En onze generatie is geen uitzondering.
Het enige probleem is dat de lucht nu geblokkeerd wordt
door de gloed van stadslichten.
Daarom gaan sterrenkundigen naar deze afgelegen bergtoppen
om het heelal te zien en te bestuderen.
Telescopen zijn ons venster op het heelal.
Ik overdrijf niet als ik zeg dat het zuidelijk halfrond
de toekomst van de sterrenkunde in de 21e eeuw zal zijn.
We hebben al een reeks bestaande telescopen,
in het Andesgebergte in Chili.
Binnenkort zal dat uitgebreid worden met sensationele nieuwe mogelijkheden.
Twee internationale groepen zullen enorme telescopen gaan bouwen,
die net als onze ogen optische straling kunnen meten.
Er zal een onderzoekstelescoop komen,
die om de paar nachten de lucht zal scannen.
Er komen radiotelescopen,
gevoelig voor radiogolven met grote golflengtes.
En er komen telescopen in de ruimte.
Er komt een opvolger van de Hubble Ruimtetelescoop:
de James Webb-ruimtetelescoop,
die gelanceerd zal worden in 2018.
Er komt een satelliet genaamd TESS,
die planeten moet ontdekken buiten ons zonnestelsel.
De afgelopen 10 jaar heb ik een groep geleid --
een internationaal consortium --
om te bouwen aan wat, als het klaar is,
de grootste optische telescoop ter wereld moet worden.
Hij heet de Giant Magellan Telescope, of GMT.
Deze telescoop zal spiegels met een diameter van 8,4 meter hebben --
per spiegel.
Dat is ongeveer 27 voet.
Groter dan dit podium -- misschien wel tot aan de vierde rij van het publiek.
Alle zeven spiegels van de telescoop
zullen 8,4 meter in diameter zijn.
Samen zullen de zeven spiegels van de telescoop ongeveer
25 meter in diameter omvatten.
Dat is net zo groot als deze hele zaal.
De complete telescoop zal ongeveer 43 meter hoog worden.
Aangezien we in Rio zijn,
zullen sommigen van jullie het beeld van Christus de Verlosser gezien hebben.
De omvang is vergelijkbaar;
het beeld is zelfs kleiner dan de telescoop zal worden.
Het is vergelijkbaar met het Vrijheidsbeeld.
Hij zal ondergebracht worden in een huis van 22 verdiepingen --
60 meter hoog.
Een onorthodox gebouw dat de telescoop zal beschermen.
Door zijn open ramen naar de hemel
zal men in staat zijn om die hemel te bestuderen
en het zal ronddraaien op een platform --
een draaiend gebouw dat 2 miljoen kilogram weegt.
De resolutie van de GMT zal 10 keer beter zijn
dan die van de Hubble Ruimtetelescoop.
Hij zal 20 miljoen keer gevoeliger zijn dan het menselijk oog.
En hij is misschien, als allereerste, in staat om leven te vinden
op planeten buiten ons zonnestelsel.
Hij maakt het mogelijk om naar het eerste licht in het universum terug te kijken --
letterlijk de dageraad van het heelal.
De oorsprong van het heelal.
Het is een telescoop die ons terug kan laten turen,
om te zien hoe sterrenstelsels eruitzagen terwijl ze gevormd werden,
de eerste zwarte gaten, de eerste sterrenstelsels.
Al duizenden jaren hebben we het heelal bestudeerd
en ons afgevraagd wat onze plek in het universum is.
De oude Grieken vertelden ons
dat de aarde het middelpunt van het universum was.
500 jaar geleden verplaatste Copernicus de aarde
en plaatste de zon in het hart van het heelal.
En we hebben geleerd, door de eeuwen heen --
sinds Galileo Galilei, de Italiaanse wetenschapper,
voor het eerst een kleine telescoop van vijf cm de lucht in draaide --
dat iedere keer als we een telescoop bouwen,
we nieuwe dingen leren over het universum.
Zonder uitzondering deden we dan ontdekkingen.
In de 20e eeuw hebben we geleerd dat het heelal uitdijt
en dat ons eigen zonnestelsel niet in het midden van die uitbreiding staat.
We weten nu dat het heelal 100 miljard sterrenstelsels telt
die we kunnen zien.
En ieder van die sterrenstelsels bevat 100 miljard sterren.
Dit is het diepste beeld van het heelal,
dat ooit gemaakt is.
Het is gemaakt door de Hubble Ruimtetelescoop,
door de telescoop te richten op een voorheen leeg gebied aan de hemel,
voordat de Hubble gelanceerd was.
Bedenk je dat dit kleine gebied
slechts 1/50e deel van de omvang van een volle maan uitmaakt.
Beeld je de volle maan in.
Daar zijn nu 10.000 sterrenstelsels zichtbaar.
De zwakte en kleine omvang van die beelden zijn een resultaat van het feit,
dat die sterrenstelsels zo ver weg zijn -- door de enorme afstanden.
Elk sterrenstelsel bevat misschien wel
een paar miljard of honderden miljarden individuele sterren.
Telescopen zijn net tijdmachines.
Hoe verder we in de ruimte kijken, hoe verder we terug in de tijd kijken.
Het zijn net opvangemmers -- ze verzamelen letterlijk het licht.
Dus hoe groter de emmer, of hoe groter de spiegel is,
hoe meer licht we kunnen zien en hoe verder we terug kunnen kijken.
We hebben de afgelopen eeuw geleerd
dat er exotische objecten in het heelal zijn -- zwarte gaten.
We weten dat er donkere materie en donkere energie is,
die we niet kunnen zien.
Nu zien we een afbeelding van donkere materie.
(Gelach)
Jullie snappen hem. Niet elk publiek snapt hem.
(Gelach)
We leiden de aanwezigheid van donkere materie af --
we kunnen het niet zien -- maar er is een duidelijke ruk door de zwaartekracht.
We zien nu een zee van sterrenstelsels
in een universum dat uitdijt.
Zelf meet ik de uitbreiding van het heelal
en één van de projecten die ik in de jaren 90 uitvoerde,
gebruikte de Hubble Ruimtetelescoop om te meten hoe snel het heelal uitdijt.
We kunnen nu 14 miljard jaar herleiden.
We hebben geleerd dat sterren individuele levens leiden;
Ze worden geboren, bereiken middelbare leeftijd
en sommigen gaan zelfs op dramatische wijze dood.
De resten van die dode sterren vormen vervolgens de nieuwe sterren die wij zien.
De meeste daarvan blijken planeten om zich heen hebben.
Eén van de meest verrassende resultaten in de afgelopen 20 jaar
was de ontdekking van andere planeten die rondom andere sterren draaien.
Dit worden exoplaneten genoemd.
Tot 1995 wisten we niet eens van het bestaan van andere planeten,
dan die rondom onze eigen zon.
Maar nu zijn er al bijna 2000 planeten bekend in een baan om andere sterren,
die we kunnen waarnemen en massa's van kunnen meten.
500 stelsels daarvan hebben meerdere planeten.
En er zijn 4000 andere kandidaten -- we tellen nog steeds --
voor planeten in een baan om andere sterren.
Er is een enorme verscheidenheid aan verschillende soorten:
er zijn Jupiter-achtige planeten, die heel erg warm zijn,
weer andere planeten zijn bevroren, er zijn waterwerelden
en er zijn rotsige planeten als de aarde, zogenaamde 'superaardes'.
Er zijn zelfs planeten die misschien wel van diamant zijn.
We weten dat er minstens één planeet is, onze eigen aarde, waarop leven is.
We hebben zelfs planeten gevonden die om twee sterren draaien.
Dat is niet langer slechts een idee uit science fiction.
We weten van de aarde dat er leven is,
we hebben complex leven ontwikkeld; we kunnen onze eigen oorsprong navorsen.
Gezien wat we allemaal ontdekt hebben, suggereren de enorme aantallen nu,
dat er wellicht miljoenen -- misschien zelfs honderden miljoenen --
andere sterren dichtbij genoeg zijn --
op precies de juiste afstand van de ster waar ze omheen draaien --
zodat er water aanwezig kan zijn en leven ondersteund kan worden.
We verbazen ons over deze kans, de overweldigende kans.
En het bijzondere is dat binnen 10 jaar,
de GMT in staat kan zijn om spectra af te nemen van de atmosferen van die planeten
en kan bepalen of er leven zou kunnen zijn.
Wat is het GMT-project?
Het is een internationaal project.
Het omvat Australië, Zuid-Korea, en gelukkig kan ik in Rio zeggen
dat Brazilië onze nieuwste partner voor deze telescoop is geworden.
(Applaus)
Het omvat ook meerdere Amerikaanse instellingen,
waaronder de Harvard-universiteit,
de Smithsonian en Carnegie Institutions
en de universiteiten van Arizona, Chicago, Texas-Austin en Texas A&M-universiteit.
En Chili is er ook bij betrokken.
Het maken van de spiegels van de telescoop is ook fascinerend op zichzelf.
Neem stukjes glas, smelt ze in een oven die zelf ronddraait.
Dit gebeurt onder een voetbalstadion
van de universiteit van Arizona.
Het zit verstopt onder 52.000 stoelen.
Niemand weet dat het gebeurt.
Er is daar een draaiende ketel.
De spiegels worden gegoten en dan heel langzaam gekoeld.
Dan worden ze gepolijst met een voortreffelijke precisie.
Beeld je in dat de precisie van deze spiegels --
de bulten op de spiegel over de gehele 8,4 meter
tellen op tot minder dan een paar micrometer.
Kun je je dat voorstellen?
Au!
(Gelach)
Dat is gelijk aan 1/5000-ste deel van de breedte van een haar.
Over die hele 8,4 meter.
Het is een enorme prestatie.
Hierdoor bereiken we de precisie die we nodig hebben.
Wat levert die precisie op?
De GMT, als je het je kan voorstellen,
wanneer ik deze munt omhoog houd die ik toevallig bij me heb,
en ik kijk naar het oppervlak van de munt, kan ik vanaf hier zien
wat erop staat geschreven en ik kan het gezicht erop zien.
Zelfs de mensen op de eerste rij zullen dat niet kunnen zien.
Maar als we de Giant Magellan Telescope draaien --
met zijn 25 meter in diameter, de grootte van deze zaal --
en vanaf 325 kilometer erop richten,
zelfs als ik in São Paulo zou staan, kunnen we het oppervlak van de munt zien.
Zo groot is de resolutie en kracht van deze telescoop.
En als we --
(Applaus)
Als een astronaut naar de maan zou gaan, op een afstand van 400.000 kilometer,
en een kaars zou aansteken -- één enkele kaars --
dan zijn we met de GMT in staat om het te zien.
Héél bijzonder.
Dit is een simulatie van een cluster in een nabijgelegen sterrenstelsel.
'Nabij' is de sterrenkundige term -- alles is relatief.
Het is tientallen miljoenen lichtjaren van ons af.
Zo zou de cluster er uit zien.
Kijk eens naar die vier heldere objecten
en vergelijk het met een camera op de Hubble Ruimtetelescoop.
Je kunt vage details zien, die langzaam zichtbaar worden.
En tot slot -- kijk hoe enorm dit is -- dit is wat de GMT zal gaan zien.
Kijk weer goed naar die heldere objecten.
Dit is wat we zien met de beste huidige telescopen op aarde,
en dit is weer wat de GMT zal zien.
Buitengewone precisie.
Hoe ver zijn we?
We hebben de bergtop vlak gemaakt in Chili --
de top is eraf geblazen.
De eerste spiegel is getest en gepolijst.
De tweede en derde spiegels zijn gegoten.
We staan op het punt om de vierde te gieten.
Afgelopen jaar zijn er een aantal
internationale commissies ons komen beoordelen,
die zeiden: "jullie zijn klaar om te gaan bouwen."
We gaan de telescoop dus bouwen met de eerste vier spiegels.
We willen hem snel in de lucht krijgen en wetenschappelijke data verzamelen --
wat sterrenkundigen het 'eerste licht' noemen, in 2021.
De volledige telescoop zal halverwege het volgende decennium klaar zijn,
met alle zeven spiegels.
We zijn klaar om terug te kijken naar het verre universum,
het begin van het heelal.
We zullen ongelofelijk gedetailleerd andere planeten kunnen bestuderen.
Maar één van de meest opwindende dingen rondom het bouwen van de GMT,
is de mogelijkheid om iets te ontdekken
wat we nog niet wisten -- wat we ons nog niet eens kunnen voorstellen,
iets heel nieuws.
Het is mijn hoop dat de bouw van deze en andere installaties
vele jonge vrouwen en mannen zal inspireren om naar de sterren te reiken.
Hartelijk bedankt.
Obrigado.
(Applaus)
Bruno Giussani: Bedankt, Wendy.
Blijf even hier, ik heb nog een vraag.
Je noemde verschillende installaties.
De Magellan Telescope wordt gebouwd, maar ook ALMA en anderen, in Chili
en op andere plekken, waaronder Hawaii.
Gaat het hierbij om samenwerken en elkaar aanvullen, of om competitie?
Er is competitie wat financiering betreft, maar hoe zit het met de wetenschap?
Wendy Freedman: Wat wetenschap betreft, zijn ze heel erg aanvullend.
Er zijn telescopen in de ruimte, telescopen op de grond,
telescopen die verschillende golflengtes meten,
vergelijkbare telescopen met verschillende meetinstrumenten --
ze zullen allemaal naar andere antwoorden op onze vragen zoeken.
Als we andere planeten ontdekken, kunnen we die observaties testen,
we kunnen atmosferen meten,
en naar de ruimte kijken met enorme resolutie.
Ze vullen elkaar heel goed aan.
Je hebt gelijk over de strijd om geld;
maar wetenschappelijk is het complementair.
BG: Hartelijk bedankt voor je komst. WF: Bedankt.
(Applaus)