Đây là một người bình thường ở đâu đó,
hơi giống diễn viên Idris Elba,
hay ít ra cũng giống ông ta cách đây 20 năm.
Tôi không biết gì khác về ông ta,
trừ một lần ông ta cứu tôi
một cách liều mạng.
Người này chạy băng qua 4 làn đường cao tốc giữa đêm tối
để đưa tôi ra khỏi nơi nguy hiểm
sau một tai nạn xe có thể giết chết tôi.
Đương nhiên, sự việc làm tôi vô cùng cảm động,
nhưng cũng để lại trong tôi một tình cảm nung nấu, dai dẳng muốn
biết được tại sao ông ta làm điều đó,
động lực nào đã thúc đẩy ông quyết định làm điều
mà tôi phải nợ cả đời,
ông đã liều mạng mình để cứu một người xa lạ?
Nói cách khác, động lực của lòng vị tha ở ông hay ở bất kỳ ai là gì?
Nhưng trước hết cho phép tôi kể điều đã xảy ra.
Đêm hôm đó, tôi 19 tuổi
đang lái xe về nhà ở Tacoma, Washington,
theo trục cao tốc số 5,
thì một con chó nhỏ chạy ra ngay trước xe tôi.
Và tôi đã làm điều không nên làm,
đó là quẹo để tránh nó.
Tôi đã hiểu ra tại sao không nên làm như thế.
Tôi vẫn va phải con chó,
và làm cho xe tôi vẽ một đường ngoằn ngoèo,
rồi quặt ngang đường cao tốc,
cho tới lúc nó dừng ở làn đường nhanh nhất của cao tốc,
xe đối đầu với dòng lưu thông
rồi tắt máy.
Lúc đó tôi nghĩ mình chết chắc,
nhưng không
nhờ hành động của người đàn ông can đảm
đã quyết định,
trong tích tắc khi thấy xe tôi lâm nạn,
tấp xe vào lề và chạy băng qua bốn làn đường cao tốc
trong đêm tối
để cứu tôi.
Rồi sau đó ông khởi động lại xe tôi
khi đưa tôi trở lại an toàn và biết chắc chắn là tôi ổn
rồi mới lái xe đi.
Ông ta không nói cho tôi biết tên,
và tôi có lẽ tôi cũng quên mất lời cảm ơn.
Vì thế trước khi tôi tiếp tục,
tôi muốn dành một phút
để cảm ơn người xa lạ kia.
(Vỗ tay)
Tôi nói với các bạn về chuyện đó
vì sự việc tối hôm đó đã thay đổi đời tôi ở một mức độ nào đó.
Tôi trở thành nhà nghiên cứu tâm lý học,
và tôi cố gắng tìm hiểu khả năng chăm sóc người khác của con người.
Khả năng đó từ đâu tới, nó phát triển như thế nào,
và mức độ lớn nhất của nó là gì?
Những câu hỏi này rất quan trọng để hiểu được những phương diện cơ bản
của bản chất xã hội loài người.
Nhiều người, và điều này bao hàm mỗi người
từ triết gia và nhà kinh tế cho đến dân thường
tin rằng bản chất con người được xây dựng trên sự ích kỷ,
rằng chúng ta chỉ có động lực tìm sự thoải mái của riêng mình.
Nhưng nếu điều đó là đúng, thì tại sao một số người như người xa lạ đó lại cứu tôi,
làm những điều vì người khác, như giúp đỡ người khác
bất chấp biết bao nguy hiểm và nguy hại đến chính bản thân mình?
Để trả lời cho câu hỏi này
ta cần tìm ra những nguyên nhân gốc rễ của hành động tuyệt vời vì người khác,
và lý do làm cho người ta dấn thân vào những việc
khác với mọi người như vậy.
Nhưng cho tới gần đây, rất ít nghiên cứu về chủ đề này được quan tâm.
Những hành động của người cứu tôi
có chứa khái niệm hóc búa nhất của lòng vị tha,
đó là một thái độ tự nguyện cao cả
được thúc đẩy bởi ý muốn giúp người khác.
Vậy đó là một hành động vị tha để mang lại lợi ích cho người khác.
Điều gì có thể lý giải một hành động như thế?
Một câu trả lời rõ ràng, đó là lòng trắc ẩn,
nó là chìa khóa dẫn đến lòng vị tha.
Nhưng rồi câu hỏi tiếp theo là,
tại sao một số người hình như có lòng trắc ẩn nhiều hơn người khác?
Câu trả lời có thể là do não của những người có lòng vị tha
rất khác về cấu trúc.
Để minh họa,
tôi bắt đầu từ trường hợp đặc biệt nhất,
trường hợp bệnh tâm thần.
Một cách tiếp cận chung để hiểu những phương diện tự nhiên của con người,
như sự ham muốn giúp người khác,
là tìm hiểu chính những người bị thiếu những tình cảm đó,
và người bệnh tâm thần chính là 1 nhóm như vậy.
Bệnh tâm thần là sự rối loạn phát triển
do di truyền rõ nét,
tạo ra một cá tính lạnh lùng và vô cảm
có khuynh hướng chống lại xã hội và đôi khi có hành vi rất bạo lực.
Một lần kia, tại Viện Sức khỏe Tâm thần Quốc gia, những đồng nghiệp và tôi
tiến hành một số nghiên cứu hình ảnh về não lần đầu tiên
trên những thiếu niên bệnh tâm thần,
những kết quả tìm thấy của chúng tôi và những nghiên cứu khác
đã chỉ ra rằng người có bệnh tâm thần
thể hiện rõ nét 3 đặc tính.
Thứ nhất, dù họ không vô cảm trước cảm xúc của người khác,
họ lại vô cảm trước những đau khổ của người xung quanh.
Đặc biệt,
họ khó nhận ra những sự diễn đạt lo sợ trên nét mặt ví dụ như nét mặt này.
Sự diễn đạt nỗi sợ phát ra lời cầu xin khẩn cấp, thể hiện cơn đau cảm xúc,
khẩn nài sự cảm thông và sự giúp đỡ
đến những người họ gặp,
điều đó có nghĩa là những người thiếu lòng trắc ẩn
sẽ có khuynh hướng vô cảm với những tín hiệu này.
Một phần trong não,
phần quan trọng nhất để nhận ra những biểu hiện của sự sợ hãi
được gọi là hạch amygdala.
Rất hiếm khi có người thiếu hoàn toàn hạch amygdala,
những người này có rất ít khả năng nhận ra những biểu hiện sợ hãi của người khác.
Trong khi ở người lớn và trẻ em bình thường
khi hạch amygdala hoạt động thì thấy xuất hiện gai lớn
đó là lúc họ nhìn những biểu hiện của nỗi sợ,
hạch amygdala của người bệnh tâm thần không phản ứng đủ trước biểu hiện này.
Đôi khi họ không có một phản ứng nào cả,
đó có thể là lý do tại sao họ không bình thường trước những tín hiệu này.
Cuối cùng, hạch amygdala của người bệnh tâm thần nhỏ hơn bình thường
khoảng 18 đến 20% về hình thể.
Tất cả những phát hiện này đều đáng tin cậy, chính xác
và rất thú vị.
Xin lưu ý, mục tiêu chính của tôi
không phải là tìm hiểu tại sao người ta không quan tâm đến người khác,
mà là tìm hiểu tại sao họ lại quan tâm.
Vậy câu hỏi ở đây là,
có phải trạng thái của người có lòng vị tha cao đẹp,
đối lập với trạng thái bệnh tâm thần,
còn nói về lòng trắc ẩn và sự ham muốn giúp đỡ người khác,
có phải lòng vị tha xuất phát từ bộ não khác biệt với não người tâm thần?
Có phải não mạnh khỏe,
có thể nhận ra nỗi sợ của người khác dễ dàng hơn,
hạch amygdala hoạt động tốt hơn trước loại biểu hiện này
và có thể có hình dạng lớn hơn mức trung bình?
Theo nghiên cứu của tôi,
cả ba đều đúng.
Chúng tôi đã phát hiện ra điều này
qua thử nghiệm trên nhóm người có lòng vị tha tuyệt vời.
Có những người đã hiến một quả thận của mình
cho một người không quen biết.
Họ là những người chấp nhận một cuộc phẫu thuật đau đớn
cắt đi một quả thận mạnh khỏe của mình
để cấy vào một người xa lạ đau ốm
mà họ chưa bao giờ gặp và có thể là không bao giờ gặp.
"Tại sao người ta có thể làm điều đó?" đây là câu hỏi chính.
Câu trả lời có thể là
não của những người có lòng vị tha tuyệt vời này
có một vài tính chất rất đặc biệt.
Họ có thể nhận ra nỗi sợ của người khác dễ dàng hơn.
Theo nghĩa đen, họ phát hiện một cách dễ dàng hơn khi nào người khác đau khổ.
Đây có thể là một yếu tố vì amygdala của họ phản ứng mạnh hơn đối với tín hiệu này.
Và xin nhớ rằng đây chính là phần não chúng tôi thấy
bị hạn chế ở những người bệnh tâm thần.
Sau cùng, người có lòng vị tha rõ nét có amygdala lớn hơn mức trung bình
khoảng 8%.
Tóm lại, những dữ liệu này nói lên
sự liên hệ trực tiếp của kích thước hạch amigdala đến các nhóm người,
từ người bệnh tâm thần nặng,
đến những người có lòng từ bi bao la
có những hành động vô cùng nhân ái.
Nhưng tôi nên thêm rằng điều làm cho những người từ bi trở nên khác biệt
không phải là họ vị tha hơn mức trung bình.
Mà chính là,
điều mà thậm chí không bình thường ở chính con người họ,
họ rất từ bi và vị tha
không chỉ đối với người trong nhóm những người thân quen
bạn bè và gia đình. Phải vậy không?
Vì nếu lo lắng cho người mà bạn yêu thương và giống bạn
thì đâu có gì là tuyệt vời.
Lòng từ bi tuyệt vời của họ mở rộng cho mọi người,
thậm chí đến với người ngoài mối quan hệ quen biết
đến với người không thuộc cùng nhóm xã hội,
đến với người hoàn toàn xa lạ,
như trường hợp người đàn ông cứu tôi.
Tôi có may mắn được hỏi nhiều người hiến thận
bằng cách nào họ có được lòng thương người rộng lớn như vậy
đến mức mà có thể cho một người xa lạ quả thận của mình.
Và tôi nhận ra rằng đó là câu hỏi quá khó để trả lời.
Tôi nói, " Làm thế nào bạn có thể làm điều đó
khi mà nhiều người khác không làm?
Bạn là 1 trong khoảng 2000 người Mỹ
đã hiến 1 quả thận cho người xa lạ.
Điều gì làm bạn trở nên đặc biệt như vậy?"
Họ trả lời thế nào?
Họ nói, "Không gì cả.
Tôi không có gì đặc biệt cả.
Tôi giống mọi người thôi."
Và tôi nghĩ đó là một câu trả lời ý nghĩa,
vì nó gợi ra rằng lòng vị tha của những người này không giống thế này,
mà giống thế này hơn.
Vòng tròn không có tâm.
Những người vì tha nhân thật sự không nghĩ về chính họ,
không cho mình như là trung tâm của vũ trụ,
không nghĩ mình quan trọng hơn hay tốt đẹp hơn người khác.
Khi tôi hỏi một người tại sao việc cho thận có ý nghĩa đối với cô ta,
cô ta trả lời, "Vì điều đó giúp người khác."
Người hiến thận khác nói,
"Tôi không có gì khác biệt. Tôi không phải là người duy nhất.
Nghiên cứu của bạn sẽ cho thấy tôi cũng giống như bạn thôi."
Tôi nghĩ sự mô tả hay nhất cho sự vắng bóng tuyệt diệu của lòng ích kỷ
là sự khiêm nhường,
đó là đức tính, nói theo cách nói của Thánh Augustine,
làm con người trở thành thiên thần.
Tại sao vậy?
vì nếu có cái tâm ở giữa vòng tròn đó,
nó sẽ không còn là hình dạng của chiếc nhẫn nữa,
bạn không còn sự "nhẫn" nại của lòng từ bi để có thể chăm sóc ai
không bất kỳ ai.
Tôi nghĩ đây là điều phân biệt người vị tha tuyệt vời
với người bình thường.
Nhưng theo tôi nhiều người cho rằng việc không đặt mình ở trung tâm là khả thi
và thậm chí có thể là số đông nghĩ như vậy.
Tôi nghĩ như vậy vì ở một mức độ xã hội,
sự mở rộng của lòng vị tha và lòng trắc ẩn luôn hiện diện ở mọi nơi.
Nhà tâm lý học Steven Pinker và những học giả khác nhận xét
tất cả mọi người trên thế giới đang trở nên khó chấp nhận
những đau khổ của đồng loại,
điều đó làm giảm bớt những hình thức tàn ác và bạo lực,
từ hành hạ động vật, bạo lực gia đình cho tới bản án tử hình.
Và nó làm tăng các hoạt động vị tha
Cách đây một trăm năm, người ta cho là hão huyền
vì làm gì có chuyện xem là bình thường
đối với việc hiến máu, tặng tủy
cho người hoàn toàn xa lạ ở thời nay.
Có phải từ 100 năm nay
người ta có thể nghĩ việc hiến thận cho một người xa lạ
chỉ là việc bình thường và thường ngày
như là ngày nay ta nghĩ đến việc cho máu và tủy không?
Có thể.
Vậy những thay đổi ngoạn mục, tận gốc rễ này là gì?
Một phần, đó dường như là
nhờ vào sự tăng về của cải và nâng cao tiêu chuẩn sống.
Khi xã hội trở nên giàu có hơn và tốt đẹp hơn,
hình như người ta mở rộng mối quan tâm ra bên ngoài,
như vậy tất cả các hình thức của lòng vị tha hướng đến người xa lạ càng tăng lên,
từ việc tình nguyện đến thiện nguyện bác ái cho đến thậm chí việc hiến tặng thận.
Nhưng tất cả những thay đổi này cũng dẫn đến
một kết quả kỳ cục và nghịch lý,
đó là thậm chí thế giới đang trở nên một nơi tốt hơn và nhân bản hơn,
và đúng là như vậy,
thì cũng có một thực tế ở đó thế giới trở nên tồi tệ hơn
và bạo lực hơn, mà nó không đáng như vậy.
Tôi không biết chính xác tại sao lại như vậy,
nhưng tôi nghĩ có thể chính việc chúng ta biết nhiều hơn
tình trạng đau khổ của con người ở nơi khác,
làm cho chúng ta cảm nhận và lo lắng nhiều hơn
về nỗi đau con người ở khắp nơi.
Nhưng những thay đổi thật rõ ràng để chúng ta nhận thấy rằng
gốc rễ của lòng vị tha và lòng trắc ẩn
là 1 phần trong bản chất con người và sự ác độc, bạo lực cũng vậy,
nhưng có thể phần tốt đẹp lớn hơn,
và trong khi vài người dường như tự bản thân có nhiều đồng cảm hơn
với sự đau khổ của người khác,
thì tôi nghĩ rằng khả năng thay đổi chính mình
để không còn xem mình là trung tâm
và biết mở rộng lòng với cả những người xa lạ
là trong tầm tay của tất cả mọi người.
Cảm ơn.
(Vỗ tay)