Qaylardadir aktyor Idris Elbaga
biroz o’xshab ketuvchi bir inson bor yoki 20 yil ilgari
shunday qiyofada bo'lgandir.
U o'z hayotini xatarga qo'yib,
hayotimni asrab qolganidan boshqa
u haqida hech narsa bilmayman.
Mudhish avtohalokatdan so'ng bu inson
meni xavfsiz joyga eltish uchun
to’rt tirband trassa yo’l yoqasidan yugurdi.
Bularning bari meni chuqur sarosimaga soldi,
biroq o'sha daqiqada uning harakatlari
mazmunini anglash istagi uyg’ondi,
hayotim bilan qarzdor bo’lgan, o’z hayotini xatarga
qo’yib o'zga kishining hayotin qutqardi
undagi qanday ichki kuch bu tanlovni
berdi. Boshqacha aytganda, u yoki har kimning altruistik xulqni
namoyon etishiga nima turtki bo’ladi? Ammo
undan oldin nima bo'lganini
aytib berishga ijozat bering. 19 yoshda edim,
Takomadagi uyimizga mashinada
qaytayotgan edim. To’satdan mashinam qarshisidan
kuchukcha chiqib qoldi va men qilmasligimiz kerak
bo’lgan bir ishni qildim
ya’ni undan qochish uchun rulni burdim.
Va bu noto'g'riligini angladim.
Itni baribir urib yubordim. bu mashinani sirpanib,
trassa bo’ylab aylanishiga va oqibatda
tirband mashinalar shiddat bilan qatnaydigan
yo’l yoqasiga og’darib tushirdi
va motor ishdan chiqdi.
O’shanda hayotim ham yakunlanganiga
amin edim, ammo
ag’darilgan mashinamni ko’riboq undan chiqarish,
hayotimni asrab qolish uchun
zulmatda tirband trassa yo’l yoqasi bo’ylab yugurishga
bir ondayoq jasorat topgan insonning
sa’y-harakatlari tufayli
bu voqea yuz bermadi.
So’ngra mashinamni qayta ishga tushirib, o'zimni
xavfsiz joyga eltdi va sog’ayib ketishimga ko’zi yetib
mashinasida tark etdi.
U menga hatto o’z ismini aytishga ulgurmadi va
unga rahmat aytish yodimdan ko’tarilgani aniq.
Shu bois so’zlashda davom etishdan oldin,
sizlardan bir daqiqa olishni
va shu notanish insonga rahmat aytishni juda istardim.
(Qarsaklar)
Bularni so'zlab berdim
chunki o’sha tungi voqealar hayotimni
o’zgartirib yubordi. Tadqiqotchi
psixolog faoliyatimni g'amxo'rlik qilish
qobiliyatini o'rganishga bag’ishladim.
Uning negizi va hayratli jihati nimada?
Bu savollar shaxs ijtimoiy tabiatining tub
mohiyatini anglashga
ko’maklashuvchi savollardir. Ko’pchilik
bularga filosof, iqtisodchilardan to oddiy
aholi shaxs tabiatining egoistligiga,
ya'ni o’z manfaatimizdan ortmaymiz, deydi
Agar bu rost bo’lsa, meni qutqargan inson
o'xshash ba'zi insonlar xavfga qaramay
yordami uchun jabrlansa ham yordam beradi?
Bu savolga javob berish
altruizmning g’ayrioddiy xulqi ildizlarini
va bunday insonlarning farqli hislatlarini
tahlil qilishni talab etadi.
Biroq bu ishlarning salmog'i yetarlimas.
Meni qutqargan shaxsning harakatlari
altruizm tushunchasini yaxshi izohlaydi,
ya’ni asosida hech qanday manfaatsiz,
jabr ko'rsa ham o'zgalarga yordamga
oshiqish. O'zgalar manfaatini ko'zlovchi fidokorona harakat.
Bunday xulqni qanday izohlash mumkin?
Bulardan biri, shubhasiz, odamiylikdir.
u altruizmning asosi.
Biroq shunda savol o’zgaradi,
bu xislat nega ba’zilarda ko’proq?
Sababi altruist insonning miyasi boshqalarnikidan
tubdan farqlanishida deyish mumkin.
Bunga oydinlik kiritish maqsadida,
aslida ishni teskari, psixopatlarni
o'rganishdan boshladim.
Birovlarga yordam berish xislatini
tushunishda qo’l keluvchi sodda yondashuv
bunday istakdan mahrum shaxslarni o'rganish
psixopatlar ayni shu toifa shaxslaridir.
Psixopatiya nasldan-naslga o’tuvchi,
rivojlanishdagi nuqson bo’lib,
sovuqqon va bag'ritosh shaxsiyat,
ba'zida o'ta tajovuzkorlikka moyillikdir.
Ruhiy salomatlik institutida hamkasblarim bilan psixopat
o’smirlarda miya skanerlari tadqiqotini olib bordik
va bizning xulosalarimiz
va bu boradagi boshqa tadqiqotlar xulosasi
psixopatlarda ayni uch xususiyatning
mavjudligiga ishora qilmoqda.
Ular o'zgalarning tuyg'ulariga loqaydmas,
balki iztirobli holatiga sovuqqonlik bilan qarashadi
Va ayniqsa, ular yuzdagi
bunday qo’rquv ifodalarini ajratishda qiynalishadi
qo’rquv ifodalari esa hissiy iztirobni yetkazadi
hamda buni ko’rgan kishilarda odamiylik va
ko'mak istagini uyg’otadi,
odamiyligi zaif kishilarning bunday
alomatga beparvo bo'lish moyilligi ham bor
Yuzdagi qo’rquvni
tanishda muhim vazifa o'tovchi miya sohasi
amigdala deb ataladi.
Amigdaladan butkul mahrum bemorlar juda oz
ular qo'rquvni butkul aniqlay olishmaydi.
Sog’lom bolalar va katta yoshlilar
qo’rquv aks etgan yuzga boqqanlarida
ularning amigdalasi yuqori darajada faol
psixopatlar amigdalasining faolligi zaif
Ba’zida bu faoliyat umuman yo'q
ehtimol shu sabab bu alomatlarni ilg'amas.
psixopatlarning amigdalasi 18-20 foiz
o’rtacha amigdaladan kichikroq.
Bu topilmalarning bari ishonchli
va ular juda qiziqarli.
Asosiy maqsadim kishilar nega
boshqalar haqida qayg’urmasligini emas buning aksi
qayg'urishini tushunish edi
Muhim savol esa shunday,
psixopatiyadan tubdan farq qiluvchi,
odamiylik va birovlarga yordam qo’lini
cho’zishni ko’zlovchi altruizm
psixopatiyadan o'zgacha miya ta’sirida yuz berishi mumkinmi?
Psixopatiyaga qaysidir jihatdan teskari
miya, yuz ifodasiga ta’sirchan amigdala va
ehtimol o’rtacha miyadan yirikroq miya o'zgalar
qo’rquvini yaxshiroq ilg'ashi mumkinmi?
Tadqiqotlarim natijasi bularning barchasi
haqiqat ekanligini ko’rsatdi.
Biz bu natijaga chinakam
altruist insonlarni sinovdan o'tkazib
erishdik. Ular o’z buyraklaridan birini butkul
notanishga berishgan.
Buyraklaridan birining jarrohlik bilan
olinib, ehtimol qachon ko'rishmaydigan
notanish xasta bir kishiga o’tkazilishiga
o'z ixtiyori bilan rozilik bildirgan.
“Nega bunday qilishadi?” degan savol
tabiiy. Javob g'ayritabiiy
altruistlarning tafakkurlari noodatiy
xislatga egaligida bo’lishi mumkin.
O'zgalarning qo’rquvini yaxshiroq ilg'aydi
o'zgalar iztrobini yaxshiroq ilg’ashadi.
Bu qisman bunday yuz ifodasiga amigdala ta’sirchanligi
bilan izohlanadi. Miyaning shu sohasi
passivligi psixopatlarda kuzatilgan edi.
va ularning amigdalasi hajmi o’rtachadan
sakkiz foiz yirikroq.
Ushbu ma’lumotlardan ko'rinadiki,
dunyoda bir uchi psixopatlar va boshqasida
odamiylik va altruizmga oshiqqan
insonlarni o’lchovchi g’amxo’rlik shkalasi
borligiga ishora qilmoqda.
Yana shuni ham aytishim kerakki, odamiylik
fidokor altruistni boshqalardan ajratuvchi
yakka xislat emas.
yanada hayratlanarli jihati shundaki,
ulardagi odamiylik va altruistik xislat
do’st va birodarlari doirasidagi yaqinlari
bilangina cheklanmaydi. Chunki
siz sevgan va sizga dilbandlarga odamiylik
ko'rsatish noodatiy hol emas.
Chin altruistning odamiylik chegarasi bu
doiradan chetga, hatto tanishlari doirasi
qolib, ijtimoiy guruhdan chetdagi butkul
notanish kishilargacha, meni
asrab qolgan inson bunga misol.
Endilikda o’z buyragini bergan ko’plab
altruistlardan o’zgalarga shu darajadagi
odamiylik ko'rsatish sababini bila olaman.
Ularning javob qaytarishi mushkulligiga
amin bo'ldim." Hech kim buni xayoliga ham
keltirmaganda, siz qanday oshiqasiz?
Siz notanish kishiga buyrak bergan
2000 amerikalikdan birisiz.
Sizni farqlovchi jihat nimada? "
Va ular nima deydilar?
Ular shunday deydi “hech qanday
Boshqalardan farq qilmayman.
Hamma qanday bo’lsa, shundayman."
O’ylashimcha, savolga javob aynan shunda,
chunki altruistlarning doirasi bunday emas
aksincha bundayligiga ishora qilyapti.
Ularda umuman markaz yo’q.
Bunday altruistlar tom ma’noda o’zlarini
biror nimaning markazi, o'zgalardan
yaxshi va ahamiyatliroq deb bilishmaydi.
Bir altruistdan buyragini berish sababini
so'radim. U esa “Gap men haqimda emas.”
Boshqa biri esa,
“Boshqalardan farqim yo'q. Noyob emasman"
Izlanishingiz siz bilan o'xshashligimizni isbotlaydi.
O’zgalar manfaatini o’zinikidan ustun qo'yish xislatiga
eng yaxshi
ta'rif avliyo Avgustin so’zi bilan aytganda insonni farishta
qiluvchi fazilat, bu kamtarlik.
Nega deysizmi?
Negaki doirada hech qanday markaz bo'lmasa
uning ichki yoki tashqi xalqasi yo’q,
boshqalardan ko’proq yo kamroq mehrga arziydigan
hech kim bo’lmaydi.
Bu g’ayritabiiy altruistni oddiy
insondan ajratib turadi.
Bu ko’pchilik, balki aksariyat insonlar
erishsa bo'ladigan dunyo manzarasidir.
Chunki altruizm va odamiylik xislati jamiyat
doirasida allaqchon har yerda yuz bermoqda.
Psixolog Stiven Pinker va boshqalar fikricha
sayyoramiz aholisi o’zlarining hamisha kengayuvchi doirasidagi
insonlarning aziyat chekishlga yo’l qo’ymayapti,
bu hayvon tahqirlanishidan tortib oilaviy tahqirlanish, o'lim
jazosidek barcha turdagi qabohat, yovuzliklarning kamayishiga olib kelgan.
Bu altruizmning o’sishiga sharoit yaratdi.
O'tgan asr insonlar hozirgi odamlarning
qon berishi, suyak iligi
transplantatsiyasi odatiy hol ekanligini
ahmoqlik deb o’ylagan bo’lardi.
Insonlar bundan yuz yil keyin
notanish kishiga buyrak berish xuddi
hozir qon berish kabi normal
va odatiy hol deb o’ylashlari mumkinmi?
Ehtimol.
Bu ajoyib o’zgarishlarning mohiyati nima?
Bu qisman farovonlik
va yashash sharoitining yaxshilanishidan.
Jumhuriyatlar farovonlashib borgani sayin,
odamlar ham voqelikka befarq emasdek.
va natijada xayriya va buyrak berish kabi
altruizmning turli ko’rinishlari ortmoqda.
Biroq, bu o’zgarishlarning bari
paradoksli xulosaga ham sabab bo'ladi.
ya’ni dunyo yanada insonparvarlashyapti
va bu ayni haqiqat
biroq u yanada qabohatlashyapti degan
noto'gri tushuncha ham yo’q emas.
Buning boisini aniq bilmayman,
ammo fikrimcha, hozir biz yiroqdagilarning
aziyatlari haqida juda ko’p narsa bilamiz,
va shu sababli o'zgalarning
g'am-tashvishlariga chuqurroq qayg'uramiz.
Guvohi bo’layotgan o’zgarishlardan aniqki,
inson tabiatida qancha yovuzlik bo'lmasin,
ehtimol undan ham ko’proq odamiylik va
altruizm ildizlari mujassam
Ba’zilar o'zgalar iztiroblariga ko’proq
qayg'uruvchi tabiiy qobiliyati bo'lsa-da,
Markazidan o'z "men"ini chetlatish
va hatto begonalarni kiritgan
odamiylik doirasini kengaytirishga
hammaning qurbi yetishiga ishonaman.
Rahmat.
(Qarsaklar)