،پیاوێكه له دهرهوه، له شوێنێك
،كهمێك له ئیدریس ئهلبای ئهكتهر دهچێت
.یان با بڵێین ٢٠ ساڵ لهمهو پێش وابوو
هیچ شتێكى تر نازانم سهبارهت بهو کەسە
جگه لهوهى كه جارێك ژیانى منى ڕزگار كرد
.ئەویش بە خستنە بەر مەترسی ژیانی خۆی
ئهم پیاوه بەو نیوە شەوە به درێژى چوار سايدی ڕێگاىەکی خێرا ڕایكرد
بۆ ئهوهى من ڕزگار بكات
دوای ئەوەی ڕووداوێكى .ئوتومبێل خەریکبوو بمكوژێت
،ههموو ئەم شته بە ڕوونی، منى داچڵهكاند
بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا پێویستییهكى زۆر گرنگى لهلا جێهێشتم
.بۆ ئەوەی تێبگەم لەوەی بۆچی وای کرد
چ هێزێك له ناخیدا وایلێكرد ئهو ههڵبژاردنه بكات
،کە من بە ژیانم قەرزاریم
بۆ ئهوهى ژیانى خۆى بخاته مهترسییهوه تا ژیانى كهسێكی نهناسراو ڕزگار بكات؟
به واتایەکی تر، پاڵنهرهكانی ئهو یان ههر كهسێكى تر چییه بۆ خۆنهویستی؟
.بهڵام با سهرهتا پێتان بڵێم چى ڕوویدا
ئهو شهوه، ١٩ ساڵ بووم
دهڕۆشتمهوه بۆ ماڵهكهم له تاكۆما، واشیتگتۆن
،بە ڕێگای خێرای پێنج سایدیدا
لهپڕ سهگێكى بچكۆله دهرپهڕى .بۆ بهردهم ئوتومبێلهكهم
منیش ڕێک ئەوەم کرد کە باش نییە بیکەیت
ئەویش پێچ کردنەوە بوو تا .لێى دوور كهومهوه
.بۆشم دەرکەوت کە بۆچی نابێت ئەوە بکەیت
،ههرچۆنێك بێت له سهگهكهم دا
،ئهوهش ئوتومبێلهكهى خاوكردهوه
،ئینجا ئوتومبێلەکە لەدەستی وەرگرتم و سوڕا
هەتا لە کۆتاییدا لەسەر سایدی خێرای شەقامەکە وەستایەوە
پشتی ئوتومبێلەکەش لە سایدەکە بوو کە ئوتومبێلی لێوە ئەهات
.ئینجا مەکینەکە کووژایەوە
لهو كاتهشدا دڵنیا بووم ،كه منیش لهوهدام كه بمرم
بەڵام نەمردم
بەهۆی هەڵوێستی پیاوێکی ئازاوە
کە لەوانەیە ئەو بڕیارەی
لە ماوەی کەمتر لە چرکەیەکدا دوای بینی دۆخی ئوتومبێلەکەم دابێت
بۆ ئەوەی بوەستێت و بە ڕاکردن چوار ساید ببڕێت
بەو تاریکییە
.بۆ ڕزگارکردنی ژیانم
دواتر دوای ئهوهى ئوتومبیلهكهى منى خستهوه كار
منی گەیاندوە سەلامەتی و دڵنیا بووەوە لەوەی باش ئەبم
.دووبارە بە ڕێی خۆیەوە ڕۆشتەوە
،تەنانەت ناوی خۆشی پێ نەوتم
زۆر دڵنیاشم لەوەی بیرم چوو .پێی بڵێم زۆر سووپاس
،بۆیە پێش ئەوەی زیاتر بەردەوام بم
ئەمەوێ ساتێک وەر بگرم
بۆ ئەوەی بووەستم و بەو .کەسە نەناسراوە بڵێم سووپاس
(چەپڵەلێدان)
هەموو ئەمەتان بۆیە پێ ئەڵێم
چوونکە ڕووداوەکەی ئەو شەوە .تا ڕادەیەک ڕێڕەوی ژیانی منیان گۆڕێ
،بووم بە لێکۆڵەرێکی دەروون ناسی
کارەکەشم تەرخان کرد بۆ تێگەشتن .لە توانای مرۆڤ بۆ گرنگیدان بە کەسانی تر
،لە کوێوە یەت ،و چۆن پەرە دەستێنێت
شێوە لە ڕادەبەرەکانیش چین کە لەوانەیە وەریگرێت؟
ئەم پرسیارانە بەڕاستی گرنگن بۆ تێگەشتن لە لایەنە بنچینەییەکانی
.سرووشتی کۆمەڵایەتی مرۆڤ
،زۆر کەسیش کە ئەمە هەمووان ئەگرێتەوە
لە فەیلەسووفەکان و ئابووری ناسەکانەوە بۆ خەڵکی ئاسایی
باوەڕیان وایە کە مرۆڤ ،بە شێوەیەکی سرووشتی خۆپەرستن
کە تەنیا پاڵنەری ڕاستەقینە بۆ ئێمە .بەرژەوەندی خوودی خۆمانە
،بەڵام ئەگەر وابێت، بۆچی هەندێک خەڵک ،وەک ئەو کەسەی ڕزگاری کردم
،کاری خۆ نەویستانە ئەکەن وەک یارمەتیدانی خەڵکی تر
لە بەرامبەر مەترسی و تێچوونێکی زۆردا بۆ خۆیان؟
وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە
پێویستی بەوەیە بە ناو ڕەگەکانی کاری ،خۆنەویستی نائاساییدا بگەڕێین
چی واش لەو کەسانە ئەکات کە ئەو جۆرە کارانە ئەکەن
جیاواز بن لە کەسەکانی تر
بەڵام هەتا ئەم دواییە، کاری زۆر کەم .کراوە لەسەر ئەم تەوەرە
کردەوەی پیاوەکەی ڕزگاری کردم
لەگەڵ بەهێزترین پێناسەی ،خۆنەویستیدا یەکدەگرێتەوە
کە کارێکی بە ویستی خۆیی، زیان بەخۆگەیەنەر
بە هۆی پاڵنەری خواستی ،یارمەتیدانی کەسێکی ترەوە دەبێت
کەواتە کارێکی خۆنەویستانەیە .تەنیا ئامانج لێی بەرژەوەندی کەسەکەی ترە
ئەبێ چی کارێکی لەو شێوەیە ڕوون بکاتەوە؟
،ئاشکرایە، یەکێک لە وەڵامەکان هاوسۆزییە
.کە پاڵنەری سەرەکی خۆنەویستییە
،بەڵام دوای ئەوە پرسیارەکە ئەبێت بەوەی
بۆچی هەندێک کەس لەوە دەچێت زیاتریان هەبێت وەک لەوانەی تر؟
وەڵامەکەش ئەوەیە کە مێشکی کەسە زۆر خۆنەویستەکان لەوانەیە
.لە چەندین لایەنی بنچینەییەوە جیاواز بن
،بەڵام بۆ زانینی ئەوەی چۆن
ڕاستییەکەی لە پێچەوانەکەیەوە ،دەستم پێکرد
.کەسە دەروون تێکچووەکان
نزیک بوونەوەیەکی هاوبەش بۆ تێگەشتن ،لە لایەنە بنچینەییەکانی سرووشتی مرۆڤ
،وەک خواستی یارمەتی دانی خەڵکی تر
لێکۆڵینەوەیە لەو خەڵکانەی ،کە ئەو خواستەیان تیا نییە
کەسە دەروون تێکچووەکانیش .ئەو کۆمەڵە پێکدەهێنن
دەروون تێکچوون کێشەیەکی پەرەسەندنە
،بناغەیەکی بۆماوەیی جینی بەهێزی هەیە
دەشبێتە هۆی کەسایەتییەک کە سارد و بێ بایەخە
خواستێکیش بۆ کاری دژە کۆمەڵایەتی و هەندێک .جاریش ڕەفتاری زۆر توند و تیژ
هەر کە من و هەندێک لە هاوپیشەکانم لە پەیمانگای نەتەوەیی تەندروستیی دەروونی
هەندێک لە یەکەمین پشکنینە تیشکییەکانی سەر مێشکمان ئەنجامدا
،لەسەر هەرزەکارە دەروون تێکچووەکان
دۆزینەوەکانی ئێمە و دۆزینەوەکانی ،توێژەرەوەکانی تری ئێستاش
نیشانیان داوە کە خەڵکەکانی دەروون شێواون
.سێ تایبەتمەندی باوەڕپێکراوییان تێدایە
یەکەم، هەرچەندە بەشێوەیەکی گشتی ،بێ هەست نیین بۆ هەستەکانی خەڵکی تر
بێ هەستن بۆ نیشانەکانی .کە کەسەکانی تر لە ناخۆشیدان
،وە بەتایبتیش
قوورسە بۆیان دەربڕینی دەموچاوی .ترساوی وەک ئەمە بناسنەوە
دەربڕینی ترساویش پێویستی یەکسەری و ،ناخۆشی هەستی دەگەیەنێت
زۆربەی جاریش هاوسۆزی و ویستی یارمەتی ئەبزوێنن
،لەو خەڵکانەدا کە ئەیانبینن
بۆیە ڕێی تێئەچێت خەڵکەکای هاوسۆزییان کەمە
دەچن بەلای ئەوەی بێهەست .بن بۆ ئەم ئاماژانە
بەشەکەی مێشک
کە گرنگترینە بۆ ناسینەوەی دەربڕینی ترساوی
.پێیدەوترێت ئەمیگداڵا
چەند حاڵەتێکی زۆر دەگمەن هەیە ،لەوانەدا کە بە تەواوەتی ئیمگداڵایان نییە
ئەوەش بە شێوەیەکی بەرچاو ناسینەوەی .دەربڕینی ترساویی لا پەکخستوون
لە کاتێکدا منداڵان و کەسە پێگەشتووە تەندرووستەکان
زۆربەی کات بەرزبوونەوەیەک هەیە لە چالاکییەکانی ئەمیگدالایاندا
،کاتێک سەیری دەربڕینە ترساوەکان دەکەن
ئەمیگدالای کەسە دەروون شێواوەکان .کاردانەوەیان کەمە بۆ ئەم دەربڕینانە
هەندێک جار هیچ ،کاردانەوەشیان نابێت
کە لەوانەیە لەبەر ئەوە بێت کێشەیان هەبێت .لە دۆزینەوەی ئەم ئاماژانە
لە کۆتاییدا، ئەمیگدالای دەروون شێواوەکان لە تێکڕا بچووکترن
.بە نزیکەی ١٨ بۆ ٢٠ ڕێژەی سەدی
کەواتە هەموو ئەم دۆزینەوانە ،پشتی پێدەبەسترێت و بەهێزن
.وە زۆر سەرنج ڕاکێشیشن
بەڵام بیرتان بێت ئەوەی من گرنگی پێدەدەم
ئەوە نییە تێبگەم بۆچی خەڵک .گرنگی بە یەکتر نادەن
بەڵکو تێگەشتنە لەوەی .بۆچی گرنگی بە یەکتر ئەدەن
،بۆیە پرسیارە ڕاستەقینەکە ئەوەیە
،دەکرێت خۆنەویستی نائاسایی
کە پێچەوانەی دەروون شێواوییە
لە ڕووی هاوسۆزی و خواستی ،یارمەتیدانی خەڵکی ترەوە
لە مێشکێکەوە دەرئەچێت کە هەر پێچەوانەی دەروون شێواوییە؟
،جۆرێک لە مێشکی دژە دەروون شێواوی
بە شێوەیەکی باشتر ،ترسی خەڵکی تر ئەناسێتەوە
ئەمیگدالایەک کە کاردانەوەی زیاترە بۆ ئەم دەربڕینە
وە لە ئەمیگدالایەکی تێکڕاش گەورەتر بێت؟
،وەک ئێستا توێژینەوەکەی من دەریخستووە
هەر سێ شتەکە ڕاستن
ئەمەشمان بە تاقیکردنەوە
لەسەر کەسانێک دۆزییەوە کە .بە شێوەیەکی نائاسایی خۆنەپەرستن
ئەمانە کەسانێکن کە گوورچیلەیەکی خۆیان بەخشییوە
.بە کەسێک کە هیچ نایناسن
کەواتە ئەمانە کەسانێکن خۆبەخشانە چوونەتە بەردەم نەشتەرگەرییەکی گەورە
بۆ ئەوەی یەکێک لە گوورچیلە ساغەکانی خۆیان دەر بکرێت
ئینجا بخرێتە نەخۆشێکی نەناسراوەوە
کە قەت نەیانبینییوە و .لەوانەیە قەتیش نەیانبینن
"ئەبێ بۆچی کەسێک ئەمە بکات؟" .پرسیارێکە زۆر ئەکرێت
وەڵامەکەش ئەوەیە لەوانەیە
مێشکی ئەم کەسە خۆنەویستە نائاساییانە
خاسییەتی دیاریکراوی .زۆر تایبەتی هەبێت
.باشترن لە ناسینەوەی ترسی کەسانی تردا
باشترن لە هەستپێکردنی کەسێکی تردا .کاتێک لە تەنگانەدا دەبێت
ئەمە لەوانەیە بەشێکی بەهۆی ئەوەوە بێت .ئەمیگدالاکانیان کارلێکی زیاتر بێت
بیریشتان بێت، ئەمە هەمان ئەو بەشەی مێشکە کە بۆمان دەرکەوت
هیچ کارلێکی نییە لەو .کەسانەدا کە دەروون شێواون
هەروەها، ئەمیگدالاکانیان لە ئەمیگدالای ئاساییش گەورەترن
.بە ڕێژەی نزیکەی لە سەدا هەشت
کەواتە، ئەوەی ئەم زانیارییانە پێکەوە دەری ئەخەن
بوونی شتێکە وەک بەردەوامی پێدانێکی گرنگیپێدان لە جیهاندا
کە لە کۆتاییەک لەنگەر گیراوە ،بەو کەسانەی دەروونیان زۆر شێواوە
لە کۆتاییەکەی تریشی بەو کەسانەی زۆر هاوسۆزن
پاڵنەریشییان هەیە بۆ کاری .خۆنەویستی نائاسایی
بەڵام پێویستە بڵێم ئەوەی خۆنەویستەکانی کردووە بە کەسانێکی زۆر جیاواز
.ئەوە نییە لە کەسانی ئاسایی هاوسۆزتر بن
،هاوسۆزترن
بەڵام ئەوەی نائاسایی ترە لە بارەیانەوە
ئەوەیە کە هاوسۆز و خۆنەویستیشن
نەک تەنیا بەرامبەر کەسەکانی لە بازنەی ناوەوەی
هاوڕێکان و خێزانەکەی خۆیاندان. وا نییە؟
چوونکە هەبوونی هاوسۆزی بۆ ئەو کەسانەی کە خۆشت دەوێن
.شتێکی نائاسایی نییە
هاوسۆزی کەسە زۆر خۆنەویستەکان ،ئەو بازنەیەش تێدەپەڕێنێت
تەنانەت فراوانتر لەو کەسانەش کە ئاشنان پێیان
بۆ ئەو کەسانەی کە بە تەواوەتی لە دەرەوەی بازنەی کۆمەڵایەتی خۆیاندان
،بە تەواوەتی نەناسراون پێیان
هەر وەک ئەو پیاوەی ڕزگاری کردم
منیش دەرفەتی ئەوەم هەبوو لە چەند بەخشەرێکی گوورچیلە بپرسم
چۆن توانیان بازنەیەکی هێندە فراوانی هاوسۆزی درووست بکەن
کە ئامادەن گورچیلەیەکی خۆیان بدەن .بە کەسێکی تەواو نەناسراو
بۆشم دەرکەوت بەڕاستی پرسیارێکی .قورسە پێیان وەڵام بدرێتەوە
من ئەڵێم، "چۆن ئامادەیت شتێکی ئاواهی بکەیت
لە کاتێکدا زۆر کەسی تر نایکات؟
تۆ یەکێکیت لەو کەمتر لە دوو هەزار ئەمریکییە
کە تا ئێستا گورچیلەیەکیان .یاوە بە نەناسراوێک
"چی وای کردووە تۆ تایبەت بیت؟
لە وەڵامی ئەوەیا چی ئەڵێن؟
.ئەڵێن، "هیچ شتێک
هیچ شتێکی تایبەت نییە لە بارەی منەوە،
" من هەر وەک هەموو کەسێکی ترم.
ڕاستییەکەی ئەوەش وەڵامێکە ،هەموو شتێک ئەڵێت
چونکە پێشنیاری ئەوە ئەکات کە بازنەکانی ،ئەم کەسە خۆنەویستانە لەمە ناچێت
زیاتر لەمە ئەچێت
هیچ ناوەڕاستێکیان نییە
ئەم کەسە خۆنەویستانە بیر لە خۆیان ناکەنەوە
،وەک ئەوەی ناوەڕاستی شتێک بن
لە کەس باشتر بن یان بە .بۆماوەیی گرنگتر بن لە کەسی تر
کە لە خۆنەویستێکم پرسی بۆچی ،بەخشینی گورچیلە ڕێی تێئەچێت بەلایەوە، وتی
".چونکە ئەمە بۆ خۆم نییە"
،یەکێکی تریان وتی
من جیاواز نیم، من تایبەت نیم"
توێژینەوەکەت لێرەیا ئەوەی بۆ دەر ئەکەوێت ".کە من هەر وەک تۆم
پێموابێت باشترین وەسف بۆ ئەم نەبوونە سەرسوڕهێنەرەی خۆ کردن بە چەقە
،بێ فیزییە
تایبەتمەندییەکە کە بە قسەکانی سەنت ئۆگەستین
.مرۆڤ وەک فریشتەکان نیشاندەدات
ئەوە بۆ چی؟
لەبەر ئەوەی ئەگەر بازنەکەت ،هیچ ناوەڕاستێکی نەبێت
،ئەڵقەی ناوەوە یان ئەڵقەی دەرەوەت نابێت
هیچ کەس کەمتر یان زیاتر گرنگی پێنادرێت و هاوسۆزی نابێت بۆی
.وەک لە کەسێکی تر
پێموابێت ئەمەش ئەو شتەیە کە خۆنەویستە نائاساییەکان جیا ئەکاتەوە
.لە کەسی ئاسایی
بەڵام پێشموایە ئەمە تێڕوانینێکی جیهانە کە زۆربەی خەڵک دەتوانن پێی بگەن
.تەنانەت لەوانەیە زۆرینەشی بتوانن
پێموابێت ئەمە لەبەر ئەوەیە ،کە لەسەر ئاستێکی کۆمەڵی
فراوانبوونەکانی خۆنەویستی و هاوسۆزی .لە هەموو لایەک ڕوودەدات
ستیڤین پینکەری دەروون ناس و ئەوانەی تر نیشانیان داوە
لە سەرانسەری جیهاندا خەڵک کەمتر و کەمتر دەتوانن قبوڵی
،ناڵاندنەکان بکەن لە بازنەیەکی فراوانبووی کەسانی تردا
کە ئەمەش بووەتە هۆی کەمبوونەوەی هەموو ،جۆرەکانی دڕندەیی و توند و تیژی
لە توند و تیژی بەرامبەر ئاژەڵان بۆ .توند و تیژی ناوماڵ و سزای لە سێدارەدان
ئەوەش بووەتە زۆربوونی هەموو .جۆرەکانی خۆنەویستی
سەد ساڵ لەمەوبەر، خەڵک وایان بیر ئەکردەوە چەنێک نابەجێ بێت
کە خەڵکی ئێستا ئاساییە بەلایانەوە
کە خوێنی خۆیان و مۆخی ئێسکی خۆیان ببەخشن
.بە کەسانێک کە هیچ نایان ناسن
ڕێی تێئەچێت سەد ساڵی تر
خەڵک وا بیر بکەنەوە کە بەخشینی گوورچیلەیەک بە کەسێکی نەناسراو
چەنێک ئاساییە هەر وەک
چۆن ئێستا پێمان وایە بەخشینی خوێن و مۆخی ئێسک ئاساییە؟
.لەوانەیە
کەواتە ڕەگی ئەم هەموو گۆڕانکارییە سەرسووڕهێنەرانە چییە؟
بەشێکی لەوە ئەچێت بەهۆی
زیادبوونی سامان و ستانداردەکانی .ژیانەوە بووبێت
کاتێک کۆمەڵگاکان ،دەوڵەمەند تر و باشتر ئەبن
خەڵک پێ ئەچێت زیاتر ،سەرنجی خۆیان بییەن بە دەرەوە
لە دەرئەنجامدا، هەموو جۆرەکانی خۆنەویستی ،بەرامبەر کەسە نەناسراوەکان زیاد دەکات
لە کاری خۆبەخشییەوە بۆ بەخشینی پارە بۆ .خێرخوازی و تەنانەت بەخشینی گوورچیلە
بەڵام هەموو ئەم گۆڕانکارییانە
،ئەنجامێکی سەیر و دژبەیەکی هەیە
ئەویش ئەوەیە هەرچەندە جیهان خەریکە ،دەبێت بە شوێنێکی باشتر و مرۆڤدۆستانەتر
،کە لە ڕاستیدا وایە
تێڕوانینێکی زۆر باو هەیە کە وادەزانرێت خراپتر دەبێت
،بێ بەزەێتیش زیاتر دەبێت .کە بەو شێوەیە نییە
،بە ڕوونیش نازانم ئەمە لەبەر چی وایە
بەڵام پێموابێت لەوانەیە هی ئەوە بێت ئێستا زۆر زیاتر ئەزانین
دەربارەی ناڵاندنی کەسەکانی نایان ناسین ،لە شوێنە دوورە دەستەکان لە خۆمان
ئێستاش زۆر لە پێشتر زیاتر خەمخۆرین
بۆ ناڵاندنی ئەو کەسە .نەناسراوە دوورەدەستانە
بەڵام ئەوە ڕوونە هەموو جۆرەکانی گۆڕانکاری کە ئێستا ئەیبینین نیشانی ئەیات
کە ڕەگەکانی خۆنەویستی و هاوسۆزی
بەشێکن لە سرووشتی مرۆڤەکان هەر وەک ،دڕندەیی و توند و تیژی
،لەوانەیە بە ڕادەیەکی زیاتریش بێت
وە لە کاتێکدا وا دەر دەکەوێت هەندێک خەڵک بە شێوەیەکی بۆماوەیی هەستیار تر بن
،بۆ ناڵاندنی کەسە دوورەدەستەکانی تر
بەڕاستی پێموایە کە کەسێک توانای لابردنی خۆی
لە ناوەڕاستی بازنەکە
لەگەڵ فراوانکردنی بازنەکەی بۆ دەرەوە بۆ ئەوەی کەسە نەناسراوەکانیش بگرێتەوە
.لە توانای هەموو کەسێکدایە
.سوپاس بۆ گوێگرتنتان
(چەپڵەلێدان)