Estas viro ie,
kiu aspektas iom kiel aktoro Idris Elba,
nu, aspektis kiel li, antaŭ 20 jaroj.
Mi scias nenion alian pri li,
krom ke li savis mian vivon
endanĝerigante sian propran.
Li kuris trans kvar irejojn de trafiko en meznokto,
por sekurigi min
post aŭto-akcidento, kiu povus mortigi min.
La tuta afero skuis min, evidente,
kaj ankaŭ lasis en mi ardan scivolemon
pri kial li faris tion,
kia forto en li kaŭzis lin
decidi savi min,
riskante sian propran vivon por savi iun nekonaton?
Alivorte, kio igis lin, aŭ igas iun alian altruisma?
Unue mi diru al vi, kio okazis.
Tiunokte, mi, 19-jaraĝa,
veturis hejmen en Tacoma, Vaŝingtono,
laŭ la interŝtata aŭtovojo 5,
kiam malgranda hundo ekkuris antaŭ mia aŭto.
Kaj mi faris ĝuste tion kion oni ne faru,
t.e. deturni por eviti ĝin.
Mi tiam eltrovis kial oni ne faru tion.
Mi trafis la hundon malgraŭe
kaj la aŭto joris,
turniĝis trans la vojon
ĝis ĝi haltis en rapid-irejo
kontraŭ la trafiko,
kaj la motoro difektiĝis.
Tiumomente, mi certis, ke mi baldaŭ mortos,
sed tio ne okazis,
pro la agoj de tiu kuraĝulo
kiu faris decidon en frakcio de sekundo,
vidante mian senmovan aŭton,
haltis sian aŭton kaj kuris trans kvar irejojn plenaj je trafiko
en mallumo
por savi mian vivon.
Post li restartigis mian aŭton,
kaj certiĝis, ke mi estas sekura kaj trankviligita,
li forveturis.
Li neniam diris al mi sian nomon,
kaj mi estas certa, ke mi forgesis danki lin.
Do antaŭ ol pluparoli,
mi vere volas halti momenton
kaj diri dankon al tiu nekonato.
(Aplaŭdo)
Mi diras al vi ĉion tion ĉi,
ĉar la evento de tiu nokto iom ŝangis mian vivovojon.
Mi fariĝis psikologia esploristo,
kaj klopodas kompreni la kapablon de homoj zorgi pri aliulojn.
De kie ĝi venas, kaj kiel ĝi evoluas,
kaj kio estas la ekstremaj formoj, kiujn ĝi povas alpreni?
Tiuj demandoj estas gravaj por kompreni bazajn ecojn
de homa socia naturo.
Multaj homoj, inkluzive de filozofoj,
ekonomiistoj, kaj ordinaruloj,
kredas ke la homa naturo estas fundamente malsindonema,
ke ni estas motivitaj nur de nia propra bonfarto.
Sed se tio estas vera, kial iuj, kiel la nekonato kiu savis min,
faras sindonajn agojn por helpi aliulojn
je granda risko kaj kosto por si mem?
Respondi tiun ĉi demandon
necesigas esplori la radikon de eksterordinaraj agoj de altruismo,
kaj tion, kio distingas homojn
kiuj faras tiujn agojn de la aliaj.
Sed ĝis lastatempe, oni malmulte studis tiun temon.
La agoj de la viro, kiu savis min
kontentigas la plej rigoran difinon de altruismo,
t.e. volonta, multekosta ago
instigita de la deziro helpi aliulon.
Do temas pri sindona ago eksklusive por la bonfarto de aliulo.
Kio kapablus ekspliki tian agon?
Unu respondo estas kompato, evidente,
kiu estas kerna pelilo de altruismo.
Nu, tiam la demando fariĝas:
kial kelkaj ŝajne havas pli da ĝi ol aliaj?
Kaj la respondo eble estas, ke la cerbo de pli altruismaj homoj
estas malsama fundamente.
Sed por eltrovi kiel,
mi efektive komencis ĉe la kontraŭa ekstremo,
kun psikopatiuloj.
Komuna metodo por kompreni bazajn ecojn de homa naturo,
kiel la deziron helpi aliulojn,
estas esplori homojn, al kiuj mankas tiu deziro,
kaj psikopatiuloj estas ĝuste tiaj.
Psikopatio estas evolua malordo
kun forte genetika deveno,
kaj ĝi rezultigas personecon, kiu estas apatia kaj senzorgema,
kun emo pri kontraŭsocia kaj foje tre perforta konduto.
Miaj kolegoj kaj mi ĉe Nacia Instituto de Mensa Sano
faris kelkajn el la unuafojaj esploroj de cerbo-bildigado
pri adoleskaj psikopatiuloj.
Niaj eltrovoj kaj la nunaj eltrovoj de aliaj esploristoj,
montras, ke homoj kun psikopatio
sufiĉe regule elmontras tri karakterojn.
Unue, kvankam ili ne estas ĝenerale nesentemaj pri aliulaj emocioj,
ili estas nesentemaj al indikoj, ke aliuloj estas en aflikto.
Kaj precipe,
ili havas malfacilon rekoni timajn mienojn kiel tiu ĉi.
Timaj esprimoj montras urĝan bezonon kaj emocian aflikton,
kaj ili kutime eltiras kompaton kaj deziron helpi
de tiuj kiuj vidas ilin.
Do estas prudente, ke homoj kun tendenco al manko de kompato,
ankaŭ tendencas neatenti al ĉi tiuj indikoj.
La cerboparto
la plej grava por rekoni timajn esprimojn
nomiĝas amigdalo.
Tre rare, al homo tute mankas amigdalo
kaj tio ege difektigas la rekonon de timaj esprimoj.
Sanaj homoj kaj infanoj
kutime montras grandajn pikojn en amigdala aktivo,
kiam ili rigardas timajn esprimojn,
sed amigdaloj de psikopatiuloj estas inertaj pri tiuj esprimoj.
Foje ili tute ne reagas.
Tio povus esti kial ili havas problemon kompreni tiujn indikojn.
Fine, psikopatiulaj amigdaloj estas pli etaj ol la mezumo
je ĉ. 18 aŭ 20%.
Do ĉiuj ĉi eltrovoj estas kredindaj kaj fortikaj,
kaj ili estas tre interesaj.
Sed memoru, ke mia ĉefa intereso
ne estas kompreni kial homoj estas malzorgemaj.
Mi volas kompreni kial ili estas zorgemaj.
Tial la vera demando estas,
ĉu eksterordinara altruismo,
t.e. la malo de psikopatio
rilate al kompato kaj deziro helpi aliulojn,
povus veni el cerbo, kiu ankaŭ estas la malo de psikopatia?
Ia kontraŭpsikopatia cerbo,
kiu pli bone rekonas timon ĉe aliuloj,
amigdalo, kiu estas pli reageca al tiu ĉi esprimo,
kaj eble ankaŭ pli granda ol la ordinara?
Kiel mia esploro montras,
ĉiuj tri aferoj estas veraj.
Kaj ni eltrovis ĉi tion
per esploro de aro da vere elstaraj altruistoj.
Temas pri homoj, kiuj donacis unu el siaj renoj
al iu tute nekonata.
Ili akceptis gravan operacion
por ke oni greftu unu el siaj renoj
al tre malsana nekonato,
kiun ili neniam renkontis kaj eble neniam renkontos.
“Kial oni volus fari tion?” estas tre ofta demando.
Kaj la respondo povus esti,
ke la cerboj de tiuj elstaraj altruistoj
havas certajn apartajn karakterojn.
Ili pli bone rekonas timon ĉe aliuloj.
Ili laŭvorte pli bone komprenas kiam iu estas en aflikto.
Parte povus esti, ke ilia amigdalo estas pli reageca al ĉi tiuj esprimoj.
Kaj memoru, ke temas pri la sama cerboparto,
kiun ni trovis subreageca ĉe psikopatiuloj.
Kaj fine, iliaj amigdaloj estas pli grandaj,
je ĉ. 8%.
Do kune, tiuj informoj subkomprenigas,
ke ekzistas io kiel kontinuaĵo en la mondo.
Ĉe unu fino troviĝas homoj ege psikopatiaj,
kaj ĉe la alia, homoj tre kompataj
kaj ege altruismaj.
Mi devas aldoni, ke elstaraj altruistoj estas tiel malsamaj
ne nur, pro tio ke ili estas pli kompataj ol ordinaruloj.
Ili ja estas.
Sed eĉ pli nekutima:
ili estas kompataj kaj altruismaj
ne nur pri homoj el sia plej intima rondo
de amikoj kaj familianoj. Ĉu ne?
Kompati al homoj, kiujn oni amas kaj kun kiuj oni identiĝas
ne estas eksterordinare.
La kompato de ege elstaraj altruistoj foretendiĝas ekster tiu rondo,
eĉ ekster iliaj pli vasta rondo de konatoj
ĝis homoj kiuj estas ekster ilia socia rondo entute,
t.e. puraj nekonatoj,
ĝuste kiel la viro kiu savis min.
Kaj mi havis la oportunon pridemandi multe da altruismaj rendonacintoj
kiel ili akiris tian vastan rondon de kompato,
ke ili akceptis donaci al pura nekonato sian renon.
Kaj mi trovis, ke estas vere malfacile por ili respondi.
Mi diras: “Kial vi volas fari tion
dum multe aliaj, ne?
Vi estas unu el la malpli ol 2000 usonanoj
kiuj ja donacis renon al nekonato.
Kio igas vin tiel speciala?”
Kaj kion ili respondas?
Ili diras: “Nenio.
Estas nenio speciala pri mi.
Mi nur estas la sama, kiel ĉiuj aliaj.”
Kaj mi pensas, ke estas vere riveliga respondo,
ĉar ĝi montras, ke la rondoj de tiuj altruistoj ne similas al tio,
sed al tio ĉi.
Ili ne havas centron.
Tiuj altruistoj laŭvorte ne pensas pri si mem
kiel centro de io,
kiel homoj pli bonaj aŭ pli gravaj ol iu alia.
Kiam mi demandis unu altruiston kial donaci ŝian renon ŝajnis prudenta al ŝi,
ŝi diris: “Ĉar ne temas pri mi.”
Alia diris:
“Mi ne estas malsama. Mi ne estas unika.
Via studo eltrovos, ke mi estas nur sama kiel vi.”
Mi pensas, ke la plej bona priskribo por tiu miriga manko de egocentrismo
estas humileco,
la kvalito, kiu, laŭ la vortoj de sankta Aŭgusteno,
igas homojn kiel anĝeloj.
Kaj kial?
La kialo estas, ke en rondo sencentra
ne ekzistas ringoj internaj aŭ eksteraj,
kaj neniu en ĝi estas pli aŭ malpli inda je prizorgo kaj kompato
ol iu alia.
Kaj mi pensas, ke ĉi tio vere distingas elstarajn altruistojn
de ordinaruloj.
Sed mi ankaŭ pensas, ke tio estas mond- koncepto atingebla de multaj,
kaj eĉ de la plimulto de homoj.
Kaj mi pensas tiel, ĉar ĉe la socia nivelo,
vastigo de altruismo kaj kompato jam okazas ĉie.
Psikologo Steven Pinker kaj aliaj jam montris,
ke tra la tuta mondo homoj fariĝas ĉiam malpli toleremaj
pri sufero en ĉiam pli vastiĝantaj rondoj de aliuloj.
Tio estigas malpliiĝon de ĉia krueleco kaj perforto,
de besto-fitrakto al hejma perforto, al mortopuno.
Kaj ĝi estigas pliigon de ĉiaj altruismoj.
Antaŭ cent jaroj, homoj opinius ridinde
la hodiaŭ normalan kaj ordinaran
donacon de sango kaj osta medolo
al puraj nekonatoj.
Ĉu eblas, ke post cent jaroj,
homoj pensos, ke donaci renon al nekonato
estas tiel normale kaj ordinare
kiel donaci sangon kaj ostan medolon ŝajnas al ni hodiaŭ?
Eble.
Do kio estas la radiko de ĉiuj ĉi mirigaj ŝanĝoj?
Parte, ŝajne, estas
altigo de riĉeco kaj vivnivelo.
Socioj fariĝas pli riĉaj kaj bonhavaj,
kaj homoj ŝajne turnas sian atenton eksteren.
Rezulte: ĉiaj altruismoj al nekonatoj pliiĝas,
de volontado ĝis almozdonacado kaj eĉ altruismaj rendonacoj.
Sed ĉiuj ĉi ŝanĝoj ankaŭ estigas
strangan kaj paradoksan rezulton.
Tio estas, ke kvankam la mondo fariĝas pli bona kaj pli humana,
-- tia ĝi estas --
ekzistas tre ofta percepto, ke ĝi fariĝas pli malbona
kaj pli kruela -- tia ĝi ne estas.
Kvankam mi ne scias ekzakte kial,
mi pensas, ke eble ni konscias tiom
pri la sufero de nekonatoj en foraj lokoj,
ke sekve ni nun zorgas multe pli
pri la sufero de tiuj foraj nekonatoj.
Sed estas klare, ke la ŝanĝoj kiujn ni vidas, montras
ke la radikoj de altruismo kaj kompato
estas tiel parto de homa naturo, kiel krueleco kaj perforto,
eble eĉ multe pli.
Do dum iuj ŝajnas denaske pli sentemaj
por la sufero de foraj aliuloj,
mi vere kredas, ke la kapablo eligi sin
el la centro kaj
vastigi la rondon de kompato eksteren ĝis ĝi inkluzivas eĉ nekonatojn
estas atingebla de preskaŭ ĉiuj.
Dankon.
(Aplaŭdo)